Το πρόγραμμα CTAO, ή Αστεροσκοπείο του Συνόλου Τηλεσκοπίων Τσέρεγκωφ, είναι μία από τις πιο φιλόδοξες επιστημονικές πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στόχος του είναι να παρακολουθεί φωτόνια με ενέργειες υψηλότερες από εκείνες που έχουν μετρηθεί ποτέ πριν. Αναμένεται να βοηθήσει τους επιστήμονες να κατανοήσουν πώς τα σωματίδια υψηλής ενέργειας επηρεάζουν την εξέλιξη κοσμικών συστημάτων και να παρέχουν πληροφορίες για τα πιο ακραία και ασυνήθιστα φαινόμενα στο σύμπαν. Το αστεροσκοπείο θα αναζητήσει επίσης ενδείξεις περί σκοτεινής ύλης και πιθανές αποκλίσεις από την ειδική θεωρία σχετικότητας του Αϊνστάιν. Με λίγα λόγια, φιλοδοξεί να αποκαλύψει πολλά κοσμικά μυστήρια για τα οποία οι επιστήμονες μέχρι τώρα δεν είχαν τα εργαλεία να ερευνήσουν.
Περισσότερα από 60 τηλεσκόπια τριών διαφορετικών μεγεθών θα εγκατασταθούν σε δύο τοποθεσίες: στην Λα Πάλμα και στο Αστεροσκοπείο Παραναλ της ερήμου Ατακάμα της Χιλής. Το έργο είναι τόσο μεγάλο σε κλίμακα που ιδρύματα από 11 χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Τσεχίας, έχουν συνεργαστεί για την ανάπτυξή του. Η Τσεχία είναι επίσης ένα από τα ιδρυτικά μέλη του CTAO. Αυτή την εβδομάδα, 250 επιστήμονες από όλο τον κόσμο παρακολούθησαν την επίσημη έναρξη των τεσσάρων βασικών τηλεσκοπίων, σηματοδοτώντας ένα σημαντικό βήμα προς την πλήρη επιστημονική λειτουργία του αστεροσκοπείου.
Η Τσεχία συμμετείχε στην κατασκευή του αστεροσκοπείου CTAO από την αρχική φάση σχεδίασης. Τα συμμετέχοντα ιδρύματα περιλαμβάνουν το Ινστιτούτο Φυσικής της Τσεχικής Ακαδημίας Επιστημών, το Κοινό Εργαστήριο Οπτικής του Πανεπιστημίου Παλάτσκι στο Ολομούκ, τη Σχολή Μαθηματικών και Φυσικής του Πανεπιστημίου Καρόλου και το Αστρονομικό Ινστιτούτο της Τσεχικής Ακαδημίας Επιστημών. “Η κύρια ευθύνη μας για τα τηλεσκόπια LST είναι η κατασκευή του οπτικού συστήματος. Ωστόσο, η Τσεχία επίσης συμμετέχει στη λειτουργία του πρώτου τηλεσκοπίου, LST1, και στην ανάλυση πειραματικών δεδομένων,” εξήγησε ο Ντούσαν Μαντάτ, εκπρόσωπος της Τσεχίας στην Επιτροπή Κατεύθυνσης Συνεργασίας LST.
Τι θα ερευνούν
Κάθε ένα από τα τέσσερα νέα τηλεσκόπια έχει έναν καθρέφτη διαμέτρου 23 μέτρων και μία υπερεξελιγμένη κάμερα. Όταν οι ακτίνες γάμμα πολύ υψηλής ενέργειας εισέρχονται στην ατμόσφαιρα της Γης, παράγουν μία βραχεία, αχνή λάμψη μπλε ακτινοβολίας Τσέρεγκωφ. Αυτό είναι ακριβώς αυτό για το οποίο έχουν σχεδιαστεί τα τηλεσκόπια.
Χάρη στην υψηλή τους ευαισθησία, τα τηλεσκόπια μπορούν να παρακολουθήσουν πιο απομακρυσμένες πηγές από άλλα όργανα. Οι ακτίνες γάμμα απορροφούνται σταδιακά καθώς ταξιδεύουν μέσα στο διάστημα, με την ακτινοβολία υψηλότερης ενέργειας να απορροφάται πιο γρήγορα. Ωστόσο, τα τηλεσκόπια LST μπορούν να ανιχνεύσουν και ακτίνες γάμμα χαμηλότερης ενέργειας, επιτρέποντάς τους να παρατηρούν απομακρυσμένες πηγές και να παρακολουθούν γρήγορες αλλαγές στη φωτεινότητά τους με μεγαλύτερη ακρίβεια.
Το πρώτο από αυτά τα τηλεσκόπια λειτουργεί σε φάση δοκιμής εδώ και έξι χρόνια. Έχει ήδη παρατηρήσει πάλσαρ και ενεργούς πυρήνες από μακρινούς γαλαξίες, και έχει αντιδράσει ταχύτατα σε ξαφνικά γεγονότα όπως οι εκρήξεις ακτίνων γάμμα. Τρία ακόμα τηλεσκόπια — LST-2, LST-3 και LST-4 — έχουν ήδη ενταχθεί στο LST-1. Και τα τέσσερα θα παρατηρούν ταυτόχρονα τις ίδιες ροές σωματιδίων που προκαλούν φωτόνια γάμμα που εισέρχονται στην ατμόσφαιρα της Γης. Αυτό θα τους επιτρέψει να ανιχνεύσουν ασθενέστερες πηγές και να προσδιορίσουν με ακρίβεια από πού προήλθε η ακτινοβολία και πόση ενέργεια μετέφερε.
“Η ολοκλήρωση του συστήματος LST ολοκληρώνει περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια διεθνούς συνεργασίας και τεχνολογικών καινοτομιών,” λέει ο Μασαχίρο Τεσίμα, επικεφαλής ερευνητής της διεθνούς συνεργασίας LST και εκπρόσωπος του προγράμματος CTAO. “Αυτά τα τηλεσκόπια θα μας επιτρέψουν να μελετήσουμε μερικά από τα πιο ακραία περιβάλλοντα στο σύμπαν, όπως είναι οι υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες και τα αστέρια νετρονίων, να αναζητήσουμε την προέλευση της κοσμικής ακτινοβολίας και να αποκαλύψουμε τη φύση της σκοτεινής ύλης.”
Τα τηλεσκόπια θα είναι ικανά να κοιτάξουν πίσω περίπου 12 δισεκατομμύρια χρόνια, σε μια εποχή όταν το σύμπαν ήταν λιγότερο από δύο δισεκατομμύρια ετών. Μπορούν να ανιχνεύσουν φωτεινές εκρήξεις ακτίνων γάμμα από αυτή την απομακρυσμένη εποχή. Τα επόμενα χρόνια, τα τηλεσκόπια θα ενσωματωθούν στις επιχειρήσεις του CTAO. Μαζί με άλλα τηλεσκόπια και στις δύο ημισφαίρια της Γης, θα βοηθήσουν να απαντηθούν θεμελιώδη ερωτήματα στην αστροφυσική, τη φυσική σωματιδίων και τη κοσμολογία, όπως το πώς είναι η σκοτεινή ύλη, από πού προέρχονται οι κοσμικές ακτίνες και πώς λειτουργούν οι πιο ισχυροί φυσικοί επιταχυντές σωματιδίων στο σύμπαν.
Ένα άρθρο γραμμένο από Tomáš Karlík (CT), που δημοσιεύθηκε αρχικά στις 16 Οκτωβρίου 2026, 10:50 (θερινή ώρα Κεντρικής Ευρώπης)
Πηγή: ertnews.gr
