Για αιώνες, εκατομμύρια επισκέπτες στέκονται μπροστά στη «Νυχτερινή Περίπολο» του Ρέμπραντ και θαυμάζουν τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο ο ζωγράφος αξιοποίησε το φως και τη σκιά. Το εμβληματικό έργο της ολλανδικής Χρυσής Εποχής, ωστόσο, κρύβει ένα ακόμη εντυπωσιακό χαρακτηριστικό: πάνω στην επιφάνειά του φιλοξενείται ένας αόρατος κόσμος μικροσκοπικών οργανισμών.
Μερικά από τα μικρόβια που εντοπίστηκαν στον διάσημο πίνακα συνδέονται με το ανθρώπινο δέρμα και το έδαφος, ενώ ένα από αυτά παραπέμπει σε ένα εργοστάσιο επεξεργασίας ζάχαρης στην Ιαπωνία. Η αποκάλυψη παρουσιάζεται στην έκθεση «Η Νυχτερινή Περίπολος ζωντανεύει» (The Night Watch Lives), η οποία φωτίζει μια διαφορετική, σχεδόν αόρατη διάσταση του αριστουργήματος.
Μικρόβια πάνω στη «Νυχτερινή Περίπολο»
Η έκθεση αποτελεί αποτέλεσμα συνεργασίας ανάμεσα στο Ρέικσμουζεουμ (Rijksmuseum), όπου εκτίθεται ο πίνακας, και το Artis-Micropia στο Άμστερνταμ, ένα μουσείο αφιερωμένο στον μικροσκοπικό κόσμο των μικροοργανισμών. Το Artis-Micropia είναι γνωστό και ως «ζωολογικός κήπος των μικροβίων», καθώς παρουσιάζει στο κοινό οργανισμούς που συνήθως παραμένουν αόρατοι.
Στο πλαίσιο της έρευνας, οι επιστήμονες συνέλεξαν δείγματα από περίπου 60 διαφορετικά σημεία της «Νυχτερινής Περιπόλου». Η διαδικασία διήρκεσε έξι μήνες και πραγματοποιήθηκε με ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να προστατευθεί ο πίνακας. Τα δείγματα μεταφέρθηκαν στο εργαστήριο, όπου οι ειδικοί απομόνωσαν βακτήρια και τα καλλιέργησαν σε αποικίες.
Οι μικροοργανισμοί παρουσιάζονται σε τρυβλία Πέτρι, δίπλα σε μια αναπαραγωγή του πίνακα σε φυσικό μέγεθος. Με αυτόν τον τρόπο, οι επισκέπτες μπορούν να συνδέσουν τα μικροσκοπικά ευρήματα με τα σημεία από τα οποία προήλθαν και να αντιληφθούν πόσο πλούσια μπορεί να είναι η ζωή ακόμη και πάνω σε ένα έργο τέχνης.
«Βρήκαμε πολλά μικρόβια που συναντώνται πολύ συχνά, για παράδειγμα στο ανθρώπινο δέρμα ή στο έδαφος», δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP) η Ελίνε φαν Μπλόις, μικροβιολόγος του μουσείου. Όπως εξήγησε, οι μικροοργανισμοί που ανιχνεύθηκαν δεν θεωρούνται επιβλαβείς για τον πίνακα.
Θα μπορούσαν τα μικρόβια να προέρχονται από τον ίδιο τον Ρέμπραντ;
Ένα από τα πιο γοητευτικά ερωτήματα που προέκυψαν είναι αν κάποιοι από τους μικροοργανισμούς παρέμειναν πάνω στον πίνακα από την εποχή του ίδιου του Ρέμπραντ. Η σκέψη ότι ένα βακτήριο θα μπορούσε να έχει έρθει σε επαφή με τον ζωγράφο ή το εργαστήριό του πριν από περίπου 400 χρόνια μοιάζει συναρπαστική.
Οι επιστήμονες, όμως, δεν μπορούν να αποδείξουν κάτι τέτοιο. Η παρουσία ενός μικροβίου δεν αποκαλύπτει πόσο καιρό βρίσκεται στην επιφάνεια. Μπορεί να εγκαταστάθηκε εκεί πριν από αιώνες, αλλά μπορεί επίσης να μεταφέρθηκε μόλις μία ημέρα πριν από τη δειγματοληψία.
«Θα ήταν πραγματικά υπέροχο, έτσι δεν είναι; Αν μπορούσαν να συνδεθούν με τον Ρέμπραντ. Δυστυχώς, όμως, από ένα και μόνο μικρόβιο δεν μπορείς να διαπιστώσεις αν βρίσκεται εκεί εδώ και 400 χρόνια ή μόλις μία ημέρα», ανέφερε η φαν Μπλόις. Η επιστημονική αβεβαιότητα, αντί να μειώνει το ενδιαφέρον, κάνει το εύρημα ακόμη πιο συναρπαστικό.
Το μυστηριώδες βακτήριο από την Ιαπωνία
Η μεγαλύτερη έκπληξη της έρευνας ήταν ο εντοπισμός του βακτηρίου Microbacterium saccharophilum. Ο συγκεκριμένος μικροοργανισμός συναντάται συνήθως σε εργοστάσιο επεξεργασίας ζάχαρης στην Ιαπωνία, γεγονός που δημιουργεί ένα αναπάντεχο γεωγραφικό και επιστημονικό μυστήριο.
Το βακτήριο βρέθηκε σε σημείο του πίνακα από το οποίο είχε αφαιρεθεί το βερνίκι. Η περιοχή αυτή πιθανότατα εξετάστηκε επειδή είχε υποστεί εργασίες συντήρησης, όμως οι ερευνητές δεν γνωρίζουν πώς ακριβώς έφτασε εκεί ο μικροοργανισμός ούτε πότε εγκαταστάθηκε στην επιφάνεια.
«Αυτό είναι κάτι που θα με κρατά ξύπνια για χρόνια», σχολίασε η μικροβιολόγος. «Αυτή είναι η ομορφιά της επιστήμης. Θέτεις μία ερώτηση και παίρνεις ως απάντηση άλλες εκατό». Το εύρημα δείχνει ότι ακόμη και η πιο προσεκτική μελέτη ενός ιστορικού έργου μπορεί να οδηγήσει σε νέα, απρόβλεπτα ερωτήματα.
Όταν η τέχνη συναντά την επιστήμη
Για την Ελίνε φαν Μπλόις, η συμμετοχή στην έρευνα ήταν μια μοναδική επαγγελματική εμπειρία. «Ως μικροβιολόγος, δεν φανταζόμουν ποτέ ότι θα είχα την ευκαιρία να βρεθώ τόσο κοντά σε αυτό το αριστούργημα», δήλωσε. Η ίδια υπογράμμισε ότι η τέχνη και η επιστήμη συχνά παρουσιάζονται ως διαφορετικοί ή ακόμη και αντίθετοι κόσμοι, όμως η συγκεκριμένη εγκατάσταση αποδεικνύει πόσο στενά μπορούν να συνδεθούν.
Τα τρυβλία Πέτρι με τις καλλιέργειες μικροοργανισμών αποκτούν σχεδόν εικαστικό χαρακτήρα. Τα σχήματα, τα χρώματα και οι υφές των αποικιών δημιουργούν εικόνες που θυμίζουν μικροσκοπικά έργα τέχνης. Έτσι, το κοινό δεν έρχεται μόνο σε επαφή με την επιστημονική διαδικασία, αλλά καλείται να αναλογιστεί και την αισθητική πλευρά του μικροβιακού κόσμου.
Βασικός στόχος της έκθεσης είναι να προκαλέσει την περιέργεια των επισκεπτών και να τους βοηθήσει να κατανοήσουν ότι τα μικρόβια βρίσκονται παντού γύρω μας. Δεν είναι όλα επικίνδυνα ή επιβλαβή· πολλά αποτελούν φυσικό μέρος του περιβάλλοντος και της καθημερινής ζωής.
Η «Επιχείρηση Νυχτερινή Περίπολος» συνεχίζεται
Η μελέτη των μικροοργανισμών εντάσσεται στην «Επιχείρηση Νυχτερινή Περίπολος» (Operation Night Watch), ένα εκτεταμένο πρόγραμμα επιστημονικής έρευνας, τεκμηρίωσης και συντήρησης του πίνακα που ξεκίνησε το 2019.
Οι εργασίες πραγματοποιούνται μέσα σε έναν ειδικά σχεδιασμένο γυάλινο θάλαμο στο Rijksmuseum. Η κατασκευή επιτρέπει στους επισκέπτες να παρακολουθούν από κοντά τη διαδικασία συντήρησης, ενώ ταυτόχρονα εξασφαλίζει τις απαραίτητες συνθήκες προστασίας για το έργο.
Η έκθεση «The Night Watch Lives» ανοίγει για το κοινό στις 11 Νοεμβρίου και προσφέρει μια διαφορετική ματιά στη «Νυχτερινή Περίπολο». Πέρα από τα εντυπωσιακά πρόσωπα, τις στολές και τις φωτοσκιάσεις, ο πίνακας αποκαλύπτει έναν αθέατο, ζωντανό κόσμο. Τα μικρόβια πάνω στο έργο του Ρέμπραντ υπενθυμίζουν ότι ακόμη και τα διασημότερα αριστουργήματα δεν είναι στατικά: συνεχίζουν να αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον και να γεννούν νέα ερωτήματα στην τέχνη, την ιστορία και την επιστήμη.
