Η επιστροφή των συνταξιούχων στην εργασία αποτελεί ένα φαινόμενο που ενισχύεται τα τελευταία χρόνια τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Για περίπου έναν στους τρεις συνταξιούχους που αποφασίζουν να εργαστούν ξανά, βασικό κίνητρο είναι η ανάγκη για πρόσθετο εισόδημα. Ωστόσο, τα οικονομικά δεδομένα δεν εξηγούν από μόνα τους την απόφαση.
Πολλοί άνθρωποι επιστρέφουν στην αγορά εργασίας επειδή θέλουν να παραμείνουν ενεργοί, να διατηρήσουν την κοινωνική τους επαφή και να αξιοποιήσουν την εμπειρία και τις γνώσεις που απέκτησαν στη διάρκεια της επαγγελματικής τους πορείας. Η εργασία μπορεί να προσφέρει καθημερινή δομή, αίσθηση σκοπού και συμμετοχή στην κοινωνική και παραγωγική ζωή.
Το ζήτημα ανέδειξε, σε συνέντευξή του στην ΕΡΤ Βόλου, ο καθηγητής του Τμήματος ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Παναγιώτης Τσακλής. Ο ίδιος συμμετέχει, μέσω του Εργαστηρίου Εμβιομηχανικής και Εργονομίας (ErgoMechLab), στη διεθνή ερευνητική κοινοπραξία «IoT-RELATE – RELATE International RTW Innovation Consortium». Η κοινοπραξία μελετά την επιστροφή στην εργασία μετά από απουσία λόγω ασθένειας ή ατυχήματος, αλλά και την επανένταξη μεγαλύτερων σε ηλικία ανθρώπων στην αγορά εργασίας μετά τη συνταξιοδότηση.
Γιατί εργάζονται ξανά οι συνταξιούχοι
Η οικονομική πίεση είναι ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους οι συνταξιούχοι επιστρέφουν στην εργασία. Σύμφωνα με στοιχεία ευρωπαϊκών μελετών που επικαλέστηκε ο καθηγητής, περίπου το ένα τρίτο όσων εργάζονται ξανά το κάνουν για να ενισχύσουν το εισόδημά τους.
Το ποσοστό αυτό διαφέρει από χώρα σε χώρα και επηρεάζεται από το ύψος των συντάξεων, το κόστος ζωής, τις οικογενειακές υποχρεώσεις και τις συνθήκες που επικρατούν στην αγορά εργασίας. Στην Ελλάδα, το αντίστοιχο ποσοστό ενδέχεται να είναι παρόμοιο ή ακόμη και υψηλότερο, καθώς αρκετές συντάξεις δεν επαρκούν πάντα για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών.
Η άνοδος των τιμών σε βασικά αγαθά, η επιβάρυνση του κόστους στέγασης, οι δαπάνες για υγειονομική περίθαλψη και η ανάγκη οικονομικής στήριξης άλλων μελών της οικογένειας μπορούν να οδηγήσουν έναν συνταξιούχο στην αναζήτηση εργασίας. Για ορισμένους, η απασχόληση αποτελεί έναν τρόπο να διατηρήσουν την οικονομική τους ανεξαρτησία και να περιορίσουν την εξάρτησή τους από συγγενικά πρόσωπα.
Παράλληλα, δεν υπάρχουν ακόμη συγκεντρωτικά και πλήρως τεκμηριωμένα στοιχεία που να αποτυπώνουν με ακρίβεια την έκταση του φαινομένου στην Ελλάδα. Τα δεδομένα που καταγράφονται μέσω των αρμόδιων συστημάτων αναμένεται να δώσουν στο μέλλον σαφέστερη εικόνα για τον αριθμό των συνταξιούχων που εργάζονται, τα επαγγέλματα που επιλέγουν και τις μορφές απασχόλησης που προτιμούν.
Η ανάγκη για ενεργό ρόλο και κοινωνική επαφή
Η απάντηση στο ερώτημα γιατί εργάζονται ξανά οι συνταξιούχοι δεν περιορίζεται στην οικονομική ανάγκη. Για πολλούς, η εργασία προσφέρει καθημερινή ρουτίνα, δημιουργικότητα και αίσθηση χρησιμότητας. Μετά τη συνταξιοδότηση, η απουσία ενός σταθερού προγράμματος και η απομάκρυνση από το επαγγελματικό περιβάλλον μπορεί να οδηγήσουν σε περιορισμό των κοινωνικών επαφών.
Η επιστροφή σε μια θέση εργασίας επιτρέπει στους μεγαλύτερους ανθρώπους να συνεργάζονται, να επικοινωνούν με συναδέλφους και να συμμετέχουν σε δραστηριότητες που τους προσφέρουν ικανοποίηση. Η αίσθηση ότι συνεχίζουν να προσφέρουν μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθησή τους και να βελτιώσει την ψυχολογική τους κατάσταση.
Σε αρκετές περιπτώσεις, οι συνταξιούχοι επιλέγουν να εργαστούν όχι με πλήρες ωράριο, αλλά με πιο ευέλικτους όρους. Μπορεί να αναλάβουν συμβουλευτικούς ρόλους, εποχικές εργασίες, έργα περιορισμένης διάρκειας ή δραστηριότητες που συνδέονται άμεσα με την προηγούμενη επαγγελματική τους εμπειρία.
Το νέο πλαίσιο για την απασχόληση συνταξιούχων
Οι πρόσφατες νομοθετικές αλλαγές διευκολύνουν τη νόμιμη απασχόληση των συνταξιούχων. Όπως ανέφερε ο καθηγητής, το νέο πλαίσιο διαφοροποιείται από το προηγούμενο καθεστώς, καθώς δεν εφαρμόζεται πλέον η ίδια περικοπή στη σύνταξη όσων επιλέγουν να εργαστούν.
Η αλλαγή αυτή δημιουργεί περισσότερα κίνητρα για επιστροφή στην αγορά εργασίας, ιδιαίτερα για όσους θέλουν να συμπληρώσουν το εισόδημά τους χωρίς να χάσουν σημαντικό μέρος της σύνταξής τους. Παράλληλα, περιορίζει τον φόβο που μπορεί να είχε ένας συνταξιούχος ότι η νόμιμη απασχόληση θα οδηγούσε σε δυσανάλογη οικονομική επιβάρυνση.
Ωστόσο, η πραγματική επίδραση των νέων ρυθμίσεων θα φανεί όταν συγκεντρωθούν και αξιολογηθούν τα επίσημα στοιχεία. Είναι σημαντικό οι συνταξιούχοι να ενημερώνονται με ακρίβεια για τις υποχρεώσεις τους, τη φορολογική μεταχείριση της εργασίας τους και τις ασφαλιστικές διαδικασίες που ισχύουν.
Υγεία, εργονομία και κατάλληλες συνθήκες εργασίας
Η επιστροφή στην εργασία δεν είναι απόφαση χωρίς προκλήσεις. Η κατάσταση της υγείας, οι σωματικές αντοχές, οι ψυχολογικές απαιτήσεις της θέσης και το διάστημα που έχει μεσολαβήσει από τη συνταξιοδότηση πρέπει να εξετάζονται προσεκτικά.
Οι απαιτήσεις μιας χειρωνακτικής εργασίας διαφέρουν σημαντικά από εκείνες μιας θέσης γραφείου. Η πρώτη μπορεί να επιβαρύνει περισσότερο το μυοσκελετικό σύστημα, ενώ η δεύτερη ενδέχεται να απαιτεί αυξημένη συγκέντρωση, ταχύτητα προσαρμογής και εξοικείωση με νέες τεχνολογίες.
Για τον λόγο αυτό, η επανένταξη θα πρέπει να γίνεται σταδιακά και να ανταποκρίνεται στις δυνατότητες κάθε εργαζομένου. Η προσαρμογή του ωραρίου, η μείωση των σωματικών απαιτήσεων, τα συχνότερα διαλείμματα και η παροχή κατάλληλου εξοπλισμού μπορούν να συμβάλουν στη διατήρηση της υγείας και της παραγωγικότητας.
Η αντιμετώπιση των ηλικιακών διακρίσεων
Ένα ακόμη σημαντικό εμπόδιο είναι τα ηλικιακά στερεότυπα. Σε ορισμένες επιχειρήσεις, κυρίως μικρότερου μεγέθους, οι μεγαλύτεροι εργαζόμενοι μπορεί να θεωρούνται λιγότερο ευέλικτοι ή λιγότερο εξοικειωμένοι με τις σύγχρονες απαιτήσεις. Τέτοιες αντιλήψεις περιορίζουν τις ευκαιρίες απασχόλησης, ανεξάρτητα από τις πραγματικές ικανότητες του κάθε ατόμου.
Στην πραγματικότητα, οι συνταξιούχοι διαθέτουν πολύτιμη επαγγελματική και κοινωνική εμπειρία. Μπορούν να λειτουργήσουν ως μέντορες, να εκπαιδεύσουν νεότερους εργαζομένους και να μεταφέρουν πρακτικές γνώσεις που δεν αποτυπώνονται εύκολα σε εγχειρίδια ή διαδικασίες.
Η αξιοποίηση αυτής της εμπειρίας ωφελεί τόσο την επιχείρηση όσο και τον ίδιο τον εργαζόμενο. Η επιχείρηση διατηρεί πρόσβαση σε πολύτιμη τεχνογνωσία, ενώ ο συνταξιούχος συνεχίζει να έχει ενεργό ρόλο και να αισθάνεται ότι προσφέρει.
Ο ρόλος των επιχειρήσεων
Η ομαλή επιστροφή των συνταξιούχων στην εργασία απαιτεί προσαρμογές από την πλευρά των επιχειρήσεων. Οι υπεύθυνοι ανθρώπινου δυναμικού χρειάζεται να εξετάζουν τις δεξιότητες, την υγεία και τις προσδοκίες κάθε εργαζομένου, ώστε να διαμορφώνουν μια κατάλληλη θέση.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναβάθμιση των δεξιοτήτων. Η εκπαίδευση σε ψηφιακά εργαλεία, νέες διαδικασίες και σύγχρονες τεχνολογίες μπορεί να ενισχύσει την αυτοπεποίθηση των μεγαλύτερων εργαζομένων και να διευκολύνει την προσαρμογή τους.
Η συνταξιοδότηση, επομένως, δεν σηματοδοτεί απαραίτητα το οριστικό τέλος της επαγγελματικής ζωής. Το ζητούμενο είναι η εργασία μετά τη συνταξιοδότηση να αποτελεί μια βιώσιμη και ασφαλή επιλογή, με σεβασμό στην υγεία, τις ανάγκες, τις επιλογές και την εμπειρία των μεγαλύτερων εργαζομένων.
Τελικά, το γιατί εργάζονται ξανά οι συνταξιούχοι δεν μπορεί να εξηγηθεί με έναν μόνο λόγο. Η οικονομική ανάγκη συνυπάρχει με την επιθυμία για κοινωνική επαφή, δημιουργικότητα, ανεξαρτησία και ενεργό συμμετοχή. Η διεθνής κοινοπραξία «IoT-RELATE», στην οποία συμμετέχει το ErgoMechLab του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, συμβάλλει στη μελέτη αυτών των παραμέτρων, με στόχο ασφαλέστερους και πιο συμπεριληπτικούς χώρους εργασίας για ανθρώπους κάθε ηλικίας.
