Το Μιλάνο, μία από τις πιο μολυσμένες πόλεις της Ευρώπης, επιχειρεί να αλλάξει ριζικά την περιβαλλοντική του εικόνα μέσα από ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα αστικής δενδροφύτευσης στην Ευρώπη. Στόχος είναι να φυτευτούν τρία εκατομμύρια νέα δέντρα και θάμνοι μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατηγικής για τη βελτίωση της ποιότητας του αέρα, τη μείωση των υψηλών θερμοκρασιών και την αναβάθμιση της καθημερινότητας των κατοίκων.
Η ανάγκη για μια τέτοια παρέμβαση είναι επείγουσα. Σε έκθεση για την ποιότητα του αέρα που δημοσιεύθηκε τον Οκτώβριο, το Μιλάνο κατατάχθηκε στην έβδομη θέση μεταξύ των δέκα πιο μολυσμένων πόλεων του κόσμου. Ήταν, μάλιστα, η μοναδική ευρωπαϊκή πόλη στη σχετική λίστα της IQAir.
Γιατί το Μιλάνο αντιμετωπίζει τόσο έντονη ατμοσφαιρική ρύπανση
Η γεωγραφική θέση της πόλης επιδεινώνει το πρόβλημα. Το Μιλάνο βρίσκεται στη χαμηλού υψομέτρου κοιλάδα του ποταμού Πάδου, μια περιοχή όπου η κυκλοφορία του αέρα είναι περιορισμένη. Ως αποτέλεσμα, οι ρύποι συχνά εγκλωβίζονται στην ατμόσφαιρα, ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες, όταν επικρατούν συνθήκες θερμοκρασιακής αναστροφής.
Στην επιβάρυνση συμβάλλουν επίσης η έντονη βιομηχανική δραστηριότητα, η πυκνή κυκλοφορία οχημάτων και η εντατική γεωργία στην ευρύτερη περιοχή. Οι εκπομπές από τις μεταφορές, τη θέρμανση και τη βιομηχανία συνδυάζονται με τις αγροτικές δραστηριότητες, δημιουργώντας ένα σύνθετο πρόβλημα που δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με μία μόνο λύση.
Το αστικό πράσινο αποτελεί, σύμφωνα με τους υπεύθυνους του προγράμματος, μία από τις πιο οικονομικές και αποτελεσματικές παρεμβάσεις. Τα δέντρα και οι θάμνοι μπορούν να συμβάλουν στη συγκράτηση αιωρούμενων σωματιδίων, στη σκίαση των δρόμων και στη μείωση της θερμοκρασίας, ενώ παράλληλα δημιουργούν πιο ευχάριστους δημόσιους χώρους.
Τρία εκατομμύρια νέα δέντρα στο Μιλάνο
Πίσω από το φιλόδοξο εγχείρημα βρίσκεται ο οργανισμός Fondazione Forestami. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει φυτεύσεις σε δρόμους, πάρκα, σχολικές αυλές, στέγες και προσόψεις κτιρίων, καθώς και την αποκατάσταση εγκαταλελειμμένων ή υποβαθμισμένων περιοχών.
Από την έναρξη της αστικής αναδάσωσης, το 2019, έχουν ήδη φυτευτεί σχεδόν 640.000 δέντρα και θάμνοι. Η νέα φάση του σχεδιασμού προβλέπει την προσθήκη περίπου τριών εκατομμυρίων φυτών μέσα στην επόμενη τετραετία. Η φιλοδοξία είναι το Μιλάνο να αποκτήσει περισσότερο πράσινο σε κάθε γειτονιά και οι κάτοικοι να έχουν ευκολότερη πρόσβαση σε χώρους αναψυχής και φυσικής σκίασης.
Το έργο συνδέεται στενά με τον Ιταλό αρχιτέκτονα Στέφανο Μποέρι, γνωστό για τον σχεδιασμό του περίφημου «Κάθετου Δάσους» του Μιλάνου. Για τη συμβολή του στην προώθηση της αστικής δενδροφύτευσης και τη δέσμευσή του στη βελτίωση της ποιότητας του αέρα, ο Μποέρι τιμήθηκε με βραβείο από το European Lung Foundation.
Το Μιλάνο αναγνωρίζεται ως Παγκόσμιο Πρότυπο Αποκατάστασης
Η πρωτοβουλία απέκτησε ακόμη μεγαλύτερη διεθνή αναγνώριση όταν ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών την ενέταξε στα Παγκόσμια Πρότυπα Αποκατάστασης, γνωστά ως World Restoration Flagships. Η ανακοίνωση έγινε στις 29 Οκτωβρίου, στο πλαίσιο της Διάσκεψης του ΟΗΕ για τη Βιοποικιλότητα, COP17, που πραγματοποιήθηκε στο Ερεβάν της Αρμενίας.
Σύμφωνα με το Πρόγραμμα Περιβάλλοντος των Ηνωμένων Εθνών, η διάκριση αναγνωρίζει την προσπάθεια του Μιλάνου να επαναφέρει τη φύση σε «μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες και μολυσμένες μητροπολιτικές περιοχές της Ευρώπης». Το πρόγραμμα φιλοδοξεί να φυτέψει περίπου ένα δέντρο για κάθε κάτοικο και να αποκαταστήσει αστικές εκτάσεις συνολικής έκτασης περίπου 350 γηπέδων ποδοσφαίρου.
Οι παρεμβάσεις αφορούν πρώην βιομηχανικές εγκαταστάσεις, χώρους στάθμευσης, αποθηκευτικούς χώρους και άλλες εκτάσεις που παραμένουν αναξιοποίητες. Παράλληλα, κινητοποιούν μαθητές, τοπικές κοινότητες και φορείς της πόλης, ενισχύοντας τη συμμετοχή των πολιτών στην περιβαλλοντική αποκατάσταση.
Το Forestami ήταν ένα από μόλις πέντε προγράμματα που έλαβαν τη συγκεκριμένη διάκριση στην COP17 και το μοναδικό από την Ευρώπη. Τα υπόλοιπα ήταν η πρωτοβουλία Urban Nature Reborn στην Κολομβία, για την αποκατάσταση υγροτόπων, η Green Seattle Partnership στις Ηνωμένες Πολιτείες, το Great Rift Valley Renaissance στην Αιθιοπία και το Blue Bay Restoration στην Κίνα, με επίκεντρο τα παράκτια και θαλάσσια οικοσυστήματα.
Η παγκόσμια αποκατάσταση προχωρά, αλλά όχι αρκετά γρήγορα
Την ίδια ημέρα με την ανακοίνωση για το Μιλάνο, το UNEP δημοσίευσε έκθεση για την παγκόσμια πορεία αποκατάστασης των οικοσυστημάτων. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, δράσεις αποκατάστασης βρίσκονται σε εξέλιξη σε 2.520 εκατομμύρια στρέμματα γης, σε 149 χώρες. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη καταγεγραμμένη παγκόσμια προσπάθεια αποκατάστασης μέχρι σήμερα.
Η εκτελεστική διευθύντρια του UNEP, Ίνγκερ Άντερσεν, χαρακτήρισε την εξέλιξη ένα από τα μεγαλύτερα κινήματα υπέρ της φύσης στην ιστορία. Ωστόσο, προειδοποίησε ότι η αποκατάσταση δεν πραγματοποιείται ακόμη στην κλίμακα και με την ταχύτητα που απαιτούν οι παγκόσμιες περιβαλλοντικές προκλήσεις.
Η πρόοδος προς τον στόχο «30×30», δηλαδή την προστασία τουλάχιστον του 30% των χερσαίων και θαλάσσιων περιοχών του πλανήτη έως το 2030, παραμένει άνιση. Η αποκατάσταση των χερσαίων οικοσυστημάτων έχει καλύψει σχεδόν το ήμισυ του παγκόσμιου στόχου. Αντίθετα, τα οικοσυστήματα γλυκού νερού, οι θάλασσες και οι παράκτιες περιοχές, που υποβαθμίζονται με ιδιαίτερα γρήγορους ρυθμούς, εξακολουθούν να υστερούν.
Παράλληλα, η ετήσια χρηματοδότηση για δράσεις αποκατάστασης θα πρέπει να υπερτετραπλασιαστεί. Η αποκατάσταση θεωρείται κρίσιμη για την επισιτιστική και υδατική ασφάλεια, την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και την προστασία της ανθρώπινης υγείας.
Σύμφωνα με την έκθεση, η αποκατάσταση μόλις του 15% των περιοχών παγκόσμιας προτεραιότητας θα μπορούσε να συμβάλει στη δέσμευση και αποθήκευση του 30% των εκπομπών ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα που έχουν παραχθεί από τη βιομηχανική επανάσταση. Θα μπορούσε επίσης να αποτρέψει έως και το 60% των εξαφανίσεων ειδών. Επιπλέον, η επίτευξη των διεθνών στόχων θα μπορούσε να οδηγήσει στη δημιουργία έως και 32 εκατομμυρίων νέων θέσεων εργασίας μέχρι το 2030.
Από τη δενδροφύτευση σε μια πραγματική «οικονομία αποκατάστασης»
Η περίπτωση του Μιλάνου δείχνει ότι η περιβαλλοντική αποκατάσταση δεν αφορά μόνο τη φύτευση δέντρων. Απαιτεί μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, συστηματική παρακολούθηση, συμμετοχή των πολιτών και πολιτικές που περιορίζουν τις πηγές ρύπανσης.
Όπως τόνισε η Άστριντ Σομάκερ, οι κοινωνίες δεν μπορούν να προσπαθούν να αποκαταστήσουν τη φύση, ενώ ταυτόχρονα συνεχίζουν να την καταστρέφουν. Οι κυβερνήσεις χρειάζεται να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες αιτίες της υποβάθμισης και να επενδύσουν σε μηχανισμούς που θα μετρούν την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων σε βάθος χρόνου.
Το Μιλάνο, μία από τις πιο μολυσμένες πόλεις της Ευρώπης, επιχειρεί έτσι να μετατρέψει ένα σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβλημα σε ευκαιρία αναγέννησης. Η επιτυχία του προγράμματος θα κριθεί όχι μόνο από τον αριθμό των νέων δέντρων, αλλά και από το αν αυτά θα επιβιώσουν, θα ενταχθούν σε ένα ευρύτερο δίκτυο πράσινων υποδομών και θα βελτιώσουν ουσιαστικά την ποιότητα ζωής. Αν το εγχείρημα πετύχει, το Μιλάνο μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό ευρωπαϊκό παράδειγμα για το πώς μια πυκνοκατοικημένη και επιβαρυμένη μητρόπολη μπορεί να γίνει πρωτοπόρος στην περιβαλλοντική αποκατάσταση.
