Σε βαθιά δημογραφική αλλαγή βρίσκεται η Ελλάδα, καθώς οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά 42% από το 2009 έως το 2024, ενώ η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού αυξήθηκε σχεδόν κατά έξι χρόνια. Τα νεότερα στοιχεία του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών δείχνουν ότι η υποχώρηση της γονιμότητας, η γήρανση του πληθυσμού και η απώλεια νεότερων κατοίκων πλήττουν εντονότερα την περιφέρεια, όπου οι θάνατοι υπερβαίνουν πλέον σημαντικά τις γεννήσεις.
Η μείωση των γεννήσεων στην Ελλάδα ακολουθεί μακρά και σταθερή πορεία, με ιδιαίτερα έντονο αποτύπωμα στην περιφέρεια. Από περίπου 148.000 γεννήσεις κατά μέσο όρο την περίοδο 1979-1980, η χώρα έφτασε μόλις στις 67.000 το 2024-2025. Κατά την ίδια περίοδο, η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού αυξήθηκε από τα 26,2 στα 32,2 έτη, δηλαδή κατά σχεδόν έξι χρόνια. Η πτωτική τάση στις γεννήσεις ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και, με εξαίρεση την περίοδο 2003-2009, συνεχίζεται έως σήμερα.
Μεγάλες διαφορές μεταξύ των περιοχών
Η δημογραφική εικόνα δεν εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο σε ολόκληρη τη χώρα. Μεταξύ 2009 και 2024, οι γεννήσεις μειώθηκαν πανελλαδικά κατά 42%, από 117.440 σε 68.310. Σε έξι νομούς της ηπειρωτικής Ελλάδας, τη Θεσπρωτία, τα Γρεβενά, τη Φθιώτιδα, την Κοζάνη, την Ευρυτανία και τη Φλώρινα, η μείωση ξεπέρασε το 50%. Αντίθετα, σε αρκετές νησιωτικές περιοχές η υποχώρηση ήταν σαφώς μικρότερη. Στις Κυκλάδες και στη Ζάκυνθο, ειδικότερα, περιορίστηκε κάτω από 15%. Οι αποκλίσεις αυτές αποτυπώνουν διαφορετικές δημογραφικές δυναμικές μεταξύ των περιοχών. Περιφέρειες που διατήρησαν ή προσέλκυσαν νεότερους κατοίκους εμφανίζουν μικρότερες απώλειες στις γεννήσεις, ενώ εκείνες που έχασαν σημαντικό μέρος του νεανικού πληθυσμού αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα περιορισμό των γεννήσεων και αύξηση των θανάτων.
Λιγότερα παιδιά ανά γυναίκα
Καθοριστικό ρόλο στη δημογραφική εξέλιξη έχει η μείωση της διαγενεακής γονιμότητας. Οι γυναίκες που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1950 απέκτησαν κατά μέσο όρο περίπου δύο παιδιά. Για τις γυναίκες που γεννήθηκαν γύρω στο 1985, ο αντίστοιχος αριθμός περιορίστηκε σε λιγότερα από 1,5 παιδιά. Παράλληλα, ο ετήσιος δείκτης γονιμότητας μειώθηκε από περίπου 2.200 παιδιά ανά 1.000 γυναίκες την περίοδο 1979-1980 σε μόλις 1.240 το 2024-2025. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με τη σταδιακή μείωση του αριθμού των παιδιών που αποκτούν οι διαδοχικές γενεές γυναικών, αλλά και με τη μετατόπιση της τεκνοποίησης σε μεγαλύτερες ηλικίες.
Περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις
Η εικόνα επιβαρύνεται από την παράλληλη αύξηση των θανάτων και τη γήρανση του πληθυσμού. Το φυσικό ισοζύγιο, δηλαδή η διαφορά μεταξύ γεννήσεων και θανάτων, έχει περάσει σε σταθερά αρνητικό έδαφος. Τη δεκαετία 1971-1980, οι γεννήσεις ξεπερνούσαν τους θανάτους κατά 638.000. Το πλεόνασμα περιορίστηκε στις 276.000 την επόμενη δεκαετία και μόλις στις 22.000 κατά την περίοδο 1991-2000. Η τάση αντιστράφηκε στη συνέχεια. Από το 2011 έως το 2020 καταγράφηκαν 267.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, ενώ μόνο στην πενταετία 2021-2025 η διαφορά έφτασε τις 290.000. Το 2024 αντιστοιχούσαν σε εθνικό επίπεδο 184 θάνατοι ανά 100 γεννήσεις, έναντι 92 θανάτων ανά 100 γεννήσεις το 2009. Σε ορισμένες Περιφερειακές Ενότητες, η αναλογία έφτασε ακόμη και τους 376 θανάτους ανά 100 γεννήσεις. Μόλις πέντε από τις 74 Περιφερειακές Ενότητες είχαν περισσότερες γεννήσεις από θανάτους. Πρόκειται για τις Περιφερειακές Ενότητες Θήρας, Μυκόνου, Κω, Νάξου και Ρεθύμνου.
Οι παράγοντες των περιφερειακών αποκλίσεων
Η ανάλυση του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών συνδέει τις μεγάλες περιφερειακές διαφοροποιήσεις με τρεις βασικούς παράγοντες: τη διαφορετική εξέλιξη της γονιμότητας, τη δημογραφική γήρανση και τις μεταναστευτικές ροές. Οι περιοχές που συγκράτησαν ή προσέλκυσαν νεότερους κατοίκους παρουσιάζουν ηπιότερες απώλειες. Αντίθετα, στις περιοχές όπου μειώθηκε σημαντικά ο νεανικός πληθυσμός, η υποχώρηση των γεννήσεων συνδυάζεται με μεγαλύτερο αριθμό θανάτων, λόγω της αυξημένης συγκέντρωσης ηλικιωμένων κατοίκων. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το δημογραφικό πρόβλημα έχει διαφορετική ένταση και χαρακτηριστικά ανά περιοχή. Η δημογραφική συρρίκνωση πλήττει περισσότερο τις περιοχές όπου συνυπάρχουν χαμηλή γονιμότητα, γήρανση του πληθυσμού και απώλεια κατοίκων.
