Μια οργανωμένη ρωσική εκστρατεία παραπληροφόρησης επιχείρησε να εκμεταλλευτεί τις ταραχές του Οκτωβρίου στη Γαλλία, παρουσιάζοντας τη χώρα ως παραδομένη στο χάος και την κυβέρνηση ως ανίκανη να ελέγξει την κατάσταση. Παράλληλα, αναρτήσεις από λογαριασμούς που συνδέονται με το Ισραήλ και το αμερικανικό κίνημα MAGA συγκέντρωσαν δεκάδες εκατομμύρια προβολές, προωθώντας αφηγήματα που συνέδεαν τα επεισόδια με τη μετανάστευση και τον ριζοσπαστικό ισλαμισμό.
Τα στοιχεία περιλαμβάνονται σε δύο εσωτερικές εκθέσεις, μία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και μία του γαλλικού υπουργείου Εξωτερικών, τις οποίες εξασφάλισε αποκλειστικά το Reuters. Πρόκειται για έγγραφα περιορισμένης κυκλοφορίας, τα οποία δεν είχαν έως τότε παρουσιαστεί δημόσια με αυτά τα ευρήματα.
Η παραπληροφόρηση στη Γαλλία αξιοποίησε τις κοινωνικές εντάσεις
Οι ταραχές ξέσπασαν τον Οκτώβριο, όταν διαδηλώσεις κατά της ακρίβειας και της υποβάθμισης των δημόσιων υπηρεσιών εξελίχθηκαν σε βίαια επεισόδια σε πολλές γαλλικές πόλεις. Οι κοινωνικές αντιδράσεις είχαν πραγματικές και διακριτές αιτίες, όμως στη συνέχεια αποτέλεσαν πρόσφορο έδαφος για τη διάδοση παραπλανητικών ή κατασκευασμένων ισχυρισμών.
Η ευρωπαϊκή έκθεση, η οποία καλύπτει το διάστημα από τις 7 έως τις 21 Οκτωβρίου, εντόπισε τη δραστηριότητα του φιλορωσικού δικτύου Operation Overload. Το δίκτυο διέδιδε κατασκευασμένα βίντεο, τα οποία εμφανίζονταν ως ρεπορτάζ δυτικών μέσων ενημέρωσης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα βίντεο υποστήριζαν ψευδώς ότι μετανάστες είχαν επιτεθεί ή βιάσει διαδηλωτές, ενώ άλλα προειδοποιούσαν για επικείμενες τρομοκρατικές επιθέσεις.
Σύμφωνα με την έκθεση, στόχος της εκστρατείας ήταν να παρουσιαστεί η γαλλική ηγεσία ως αδύναμη, αλλά ταυτόχρονα ως ολοένα πιο αυταρχική. Παράλληλα, προωθήθηκε η άποψη ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ενδιαφέρονται περισσότερο για τη στήριξη της Ουκρανίας παρά για τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα των πολιτών τους.
Οι ευρωπαίοι αναλυτές, ωστόσο, δεν εντόπισαν στοιχεία που να δείχνουν ότι η Ρωσία ή άλλοι ξένοι παράγοντες προκάλεσαν ή κλιμάκωσαν τις ίδιες τις διαδηλώσεις. Περιέγραψαν τη δραστηριότητα ως «ευκαιριακή εκμετάλλευση των ταραχών», διαχωρίζοντας την πραγματική κοινωνική κινητοποίηση από τις μεταγενέστερες προσπάθειες χειραγώγησης της δημόσιας συζήτησης.
Η απήχηση των αφηγημάτων στην πλατφόρμα X
Η δεύτερη έκθεση, την οποία συνέταξε το γαλλικό υπουργείο Εξωτερικών, καταγράφει την απήχηση σχετικών αναρτήσεων στην πλατφόρμα X. Από τις 16 έως τις 18 Οκτωβρίου, οι δέκα δημοφιλέστερες αναρτήσεις που προέρχονταν από φιλορωσικούς κύκλους συγκέντρωσαν περίπου 2,8 εκατομμύρια προβολές.
Την ίδια περίοδο, οι δέκα δημοφιλέστερες αναρτήσεις αξιωματούχων, μέσων ενημέρωσης και influencers που συνδέονται με το κίνημα MAGA ξεπέρασαν τα 49 εκατομμύρια προβολές. Οι αντίστοιχες αναρτήσεις Ισραηλινών αξιωματούχων, κυβερνητικών λογαριασμών, μέσων ενημέρωσης και influencers ξεπέρασαν τα 35 εκατομμύρια.
Η έκθεση καταγράφει την κυκλοφορία εχθρικών αφηγημάτων από διαφορετικούς πολιτικούς και γεωπολιτικούς χώρους. Δεν τεκμηριώνει, ωστόσο, ότι οι συγκεκριμένοι λογαριασμοί συμμετείχαν σε μία ενιαία και συντονισμένη επιχείρηση. Η διάδοση παρόμοιων ισχυρισμών δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη κοινής οργάνωσης, δείχνει όμως πόσο γρήγορα μπορούν να συγκλίνουν διαφορετικές πολιτικές ατζέντες όταν προκύπτει μια κρίση.
Από την Operation Overload στις εικόνες τεχνητής νοημοσύνης
Η Operation Overload, γνωστή και ως Matriochka, δραστηριοποιείται τουλάχιστον από τον Σεπτέμβριο του 2023. Η γαλλική κρατική υπηρεσία VIGINUM, η οποία αντιμετωπίζει ξένες ψηφιακές παρεμβάσεις, είχε δημοσιεύσει ήδη από τον Ιούνιο του 2024 αναλυτική έκθεση για τον τρόπο λειτουργίας της.
Η μέθοδος βασίζεται στη δημιουργία ψεύτικων ρεπορτάζ, εικόνων και αναρτήσεων που χρησιμοποιούν την ταυτότητα γνωστών δημοσιογραφικών οργανισμών ή δημόσιων προσώπων. Στη συνέχεια, άλλοι λογαριασμοί προωθούν το υλικό, συχνά απευθυνόμενοι σε δημοσιογράφους και οργανισμούς επαλήθευσης γεγονότων και ζητώντας τους να ελέγξουν τους κατασκευασμένους ισχυρισμούς. Με αυτόν τον τρόπο, το ψευδές περιεχόμενο αποκτά επιπλέον προβολή ακόμη και όταν η δημοσιογραφική έρευνα καταλήγει να το διαψεύσει.
Η επιχείρηση έχει επεκταθεί και σε άλλες πλατφόρμες. Τον Ιανουάριο του 2025, έρευνα του Γαλλικού Πρακτορείου Ειδήσεων εντόπισε στο Bluesky δεκάδες αναρτήσεις με χαρακτηριστικά της Matriochka. Μεταξύ αυτών υπήρχαν βίντεο που χρησιμοποιούσαν τεχνητή νοημοσύνη για να πλαστογραφήσουν την ταυτότητα πανεπιστημίων, ερευνητικών ιδρυμάτων και ειδικών.
Ψευδείς εικόνες και κατασκευασμένα ρεπορτάζ
Η παραπληροφόρηση για τις γαλλικές ταραχές είχε καταγραφεί από ανεξάρτητες έρευνες πριν από τη δημοσιοποίηση των δύο εκθέσεων. Στις 23 Οκτωβρίου, το TF1 Info, επικαλούμενο έρευνα της οργάνωσης Alliance4Europe, ανέφερε ότι το φιλορωσικό δίκτυο Portal Kombat είχε δημοσιεύσει περισσότερα από 1.000 άρθρα σε εννέα γλώσσες, μέσω 28 ιστοτόπων. Όλα επικεντρώνονταν στη βία που σημειώθηκε κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων.
Το γαλλικό μέσο κατέγραψε επίσης ψεύτικες εικόνες που δημιουργήθηκαν με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Οι εικόνες εμφανίζονταν ως πραγματικές και υποτίθεται ότι απεικόνιζαν γεγονότα από τα επεισόδια. Άλλες αναρτήσεις χρησιμοποιούσαν κατασκευασμένες σκηνές για να ενισχύσουν την εικόνα μιας χώρας όπου η βία είχε δήθεν ξεφύγει πλήρως από τον έλεγχο και η δημόσια τάξη είχε καταρρεύσει.
Ο πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν αναφέρθηκε δημόσια στο ζήτημα στις 21 Οκτωβρίου, κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου. Όπως δήλωσε, δεν υπήρχαν ορατές ενδείξεις ξένης παρέμβασης στα ίδια τα γεγονότα, αλλά είχαν εντοπιστεί προσπάθειες ξένης χειραγώγησης της πληροφορίας που ακολούθησε. Επικαλέστηκε κατασκευασμένες εικόνες και ψευδείς ισχυρισμούς ότι η Γαλλία είχε κατακλυστεί από μετανάστες και ισλαμιστές. Όταν ρωτήθηκε αν αναφερόταν και στον Ντόναλντ Τραμπ, απάντησε καταφατικά.
Η Ελίνα Τρέιγκερ, ανώτερη πολιτική επιστήμονας του αμερικανικού ερευνητικού οργανισμού RAND Corporation, περιέγραψε στο Reuters τις εκστρατείες αυτές ως έναν μακροχρόνιο «ανταγωνισμό αφηγημάτων». Όπως σημείωσε, τέτοιες προσπάθειες μπορούν σταδιακά να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο γίνονται αντιληπτές οι δυτικές δημοκρατίες και να ενισχύσουν τις αντιμεταναστευτικές αντιδράσεις.
Το Reuters διευκρινίζει ότι δεν μπόρεσε να επαληθεύσει ανεξάρτητα τους ισχυρισμούς των δύο εσωτερικών εκθέσεων. Το ρωσικό υπουργείο Εξωτερικών δεν απάντησε σε αίτημα σχολιασμού, ενώ στο παρελθόν είχε απορρίψει γαλλικές κατηγορίες περί παραπληροφόρησης. Απάντηση δεν δόθηκε ούτε από το γραφείο του Ισραηλινού πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου ούτε από το ισραηλινό υπουργείο Εξωτερικών.
Η υπόθεση αναδεικνύει ότι η παραπληροφόρηση στη Γαλλία δεν αφορά μόνο την κατασκευή μεμονωμένων ψευδών ειδήσεων. Αφορά τη συστηματική προσπάθεια διαμόρφωσης της εικόνας μιας κοινωνίας, την ενίσχυση του φόβου και την αποδυνάμωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Σε ένα περιβάλλον όπου οι εικόνες μπορούν να δημιουργηθούν τεχνητά και οι αναρτήσεις να διαδοθούν σε λίγα λεπτά, η επαλήθευση των πληροφοριών και η προσεκτική αξιολόγηση των πηγών αποτελούν πλέον βασικές προϋποθέσεις για την προστασία του δημόσιου διαλόγου.
