Τουλάχιστον 180 άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους και περισσότεροι από 1.500 αγνοούνται μετά το τεράστιο «τσουνάμι» λάσπης και βράχων που κατέκλυσε την κοιλάδα του ποταμού Μπότε Κόσι σε μήκος άνω των 170 χιλιομέτρων στο Νεπάλ. Η κοιλάδα αποτελεί τον βασικό σύνδεσμο μεταξύ του Κατμαντού στο Νεπάλ και της Λάσα στο Θιβέτ.
Οι εικόνες από την αιφνίδια πλημμύρα είναι συγκλονιστικές. Δυστυχώς, όμως, δεν προκαλούν έκπληξη, σύμφωνα με τον Λεβάν Τιελίτζε, ειδικό στη Γεωμορφολογία των Παγετώνων στο Πανεπιστήμιο Monash στην Αυστραλία. Ως ειδικός στους παγετώνες, έχει παρακολουθήσει την επιταχυνόμενη υποχώρησή τους σε όλο τον κόσμο καθώς λιώνουν – αλλά και τις καταστροφές που μπορεί να ακολουθήσουν. Η αρχική ανάλυση δείχνει ότι η καταστροφή πιθανότατα προκλήθηκε από την ξαφνική κατάρρευση ενός παγετώνα.
Καθώς η κλιματική αλλαγή εντείνεται, οι παγετώνες σε όλο τον κόσμο λιώνουν – ακόμη και σε περιοχές μεγάλου υψομέτρου, όπως τα Ιμαλάια, τα οποία είναι ιδιαίτερα ευάλωτα, καθώς οι απότομες πλαγιές πολλών από αυτά τα πανύψηλα βουνά αποτελούνται από μόνιμα παγωμένο έδαφος (permafrost) που παραμένει παγωμένο εδώ και αιώνες. Καθώς οι θερμοκρασίες αυξάνονται, αυτές οι πλαγιές αρχίζουν να αποψύχονται ή να αποσταθεροποιούνται.
Είναι ακόμη πολύ νωρίς για να πούμε με βεβαιότητα ότι αυτή ήταν η ακριβής αιτία. Γνωρίζουμε όμως ότι τα τεράστια αποθέματα πάγου των Ιμαλαΐων – η αποκαλούμενη «τρίτη πολική περιοχή του κόσμου», καθώς φιλοξενεί τη μεγαλύτερη ποσότητα χιονιού και πάγου μετά την Αρκτική και την Ανταρκτική – δεν είναι πλέον ασφαλή, σύμφωνα με τον ερευνητή.
Τι γνωρίζουμε για την καταστροφή
Το φαινόμενο στο Νεπάλ πιθανότατα προκλήθηκε από μια τεράστια κατολίσθηση πάγου και βράχων, η οποία παρέσυρε πάγο, νερό, βράχους, δέντρα και λάσπη. Η κατολίσθηση ήταν τόσο μεγάλη, ώστε αρχικά θεωρήθηκε ότι επρόκειτο για σεισμό, καθώς η σεισμική ενέργεια που κατέγραψαν οι σεισμογράφοι αντιστοιχούσε σε σεισμό μεγέθους 4,4 βαθμών.
Όταν έφτασε στο λιμάνι Γκιρόνγκ – συνοριακό πέρασμα μεταξύ Κίνας και Νεπάλ – το τείχος των φερτών υλικών έμοιαζε με «τσουνάμι λάσπης». Οι πρώτες εκτιμήσεις αναφέρουν ότι το κύμα μπορεί να έφτασε σε ύψος τα 30 μέτρα.
Ποιες είναι οι πιθανότερες αιτίες;
Σε ορισμένες περιπτώσεις, τέτοιου είδους καταστροφές προκαλούνται όταν το λιωμένο νερό ενός παγετώνα, που έχει εγκλωβιστεί σε μια λίμνη πίσω από κατολίσθηση, απελευθερώνεται ξαφνικά. Το φαινόμενο αυτό είναι γνωστό ως ξαφνική πλημμύρα από την κατάρρευση φυσικού φράγματος παγετωνικής λίμνης (glacial lake outburst flood) και ένα τέτοιο περιστατικό έπληξε το Νεπάλ το 2024.
Ωστόσο, η πρώτη ανάλυση δείχνει ότι πιθανότατα δεν συνέβη κάτι τέτοιο στην προκειμένη περίπτωση. Δορυφορικές εικόνες δείχνουν ότι η κατολίσθηση μπορεί να απομάκρυνε μεγάλα τμήματα ενός παγετώνα, προκαλώντας τελικά την κατάρρευσή του. Δεν γνωρίζουμε ακόμη τι προκάλεσε την κατάρρευση του παγετώνα. Γνωρίζουμε όμως ότι οι παγετώνες σε όλο τον κόσμο υποχωρούν σε γενικές γραμμές και ότι η υποχώρησή τους μπορεί να συνοδεύεται από πλημμύρες και ροές φερτών υλικών.
Πέρυσι, η ίδια περιοχή του Νεπάλ επλήγη από μικρότερου μεγέθους πλημμύρα, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους εννέα άνθρωποι. Την ίδια χρονιά, ένας παγετώνας που έλιωνε στην Ελβετία προκάλεσε τεράστια ροή φερτών υλικών, η οποία κατέστρεψε το χωριό Μπλάτεν. Το 2023, κατολίσθηση και η επακόλουθη πλημμύρα στη Γεωργία, κόστισαν τη ζωή σε 33 ανθρώπους σε ορεινό θέρετρο. Ωστόσο, η καταστροφή στο Νεπάλ είναι μία από τις μεγαλύτερες που έχουν σημειωθεί μέχρι σήμερα.
Οι παγετώνες μεγάλου υψομέτρου των Ιμαλαΐων μπορεί να αντιδρούν διαφορετικά στην κλιματική αλλαγή σε σχέση με τους παγετώνες χαμηλότερου υψομέτρου ή εκείνους που βρίσκονται σε σχετικά θερμότερες περιοχές. Η απόψυξη και η υποβάθμιση του μόνιμα παγωμένου εδάφους μπορούν επίσης να συμβάλουν στην αποσταθεροποίηση των απότομων πλαγιών των Ιμαλαΐων.
Μπορούν να αποτραπούν αυτές οι καταστροφές;
Όταν κατέρρευσε ο παγετώνας στην Ελβετία, δεν υπήρξαν ανθρώπινες απώλειες. Αυτό συνέβη επειδή υπήρχαν εγκατεστημένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Οι αρχές απομάκρυναν τους κατοίκους πριν από την κατάρρευση.
Καθώς οι θερμοκρασίες αυξάνονται και οι καταστροφές που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή γίνονται συχνότερες ή εντονότερες σε ορισμένες περιοχές, τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης θα αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία για χωριά και πόλεις που βρίσκονται κοντά σε παγετώνες ή περιοχές με μόνιμα παγωμένο έδαφος.
Τα συστήματα αυτά μπορούν να παρακολουθούν την απότομη άνοδο της στάθμης των ποταμών, τις έντονες βροχοπτώσεις και τα σεισμικά κύματα, προειδοποιώντας τις αρχές πριν από την εκδήλωση μιας καταστροφής.
Ωστόσο, η εγκατάσταση και η συντήρηση αποτελεσματικών συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης απαιτούν σημαντικές επενδύσεις. Αυτό αποτελεί πρόκληση για χώρες χαμηλού εισοδήματος και αναπτυσσόμενες χώρες. Σε μια θετική εξέλιξη, το Πράσινο Ταμείο για το Κλίμα ανακοίνωσε πέρυσι χρηματοδότηση για τη βελτίωση των συστημάτων παρακολούθησης στο Νεπάλ.
Υπάρχει όμως και ένα ακόμη πρόβλημα. Το νερό από το λιώσιμο των παγετώνων των Ιμαλαΐων τροφοδοτεί ποτάμια ζωτικής σημασίας για δισεκατομμύρια ανθρώπους στο Νεπάλ, το Πακιστάν, την Ινδία και την Κίνα. Καθώς το κλίμα θερμαίνεται, η αυξημένη τήξη των παγετώνων μπορεί προσωρινά να ενισχύσει την παροχή νερού στα ποτάμια και, σε ορισμένες περιοχές, να συμβάλει στην αύξηση του κινδύνου πλημμυρών. Όμως, καθώς οι παγετώνες συνεχίζουν να συρρικνώνονται, η συμβολή τους στην παροχή νερού μπορεί τελικά να μειωθεί, οδηγώντας σε μείωση της διαθεσιμότητας νερού – ιδιαίτερα κατά την περίοδο ξηρασίας.
Η ταχεία μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, οι επενδύσεις σε συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης και η καλύτερη παρακολούθηση των ευάλωτων ορεινών περιοχών μπορούν να βοηθήσουν τις κοινότητες να προετοιμαστούν. Τα μέτρα αυτά δεν μπορούν να αποτρέψουν κάθε καταστροφή. Μπορούν όμως να σώσουν ζωές και να δώσουν στους ανθρώπους περισσότερες πιθανότητες να προσαρμοστούν σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα.
