Ένας στους τέσσερις ανθρώπους με κατάθλιψη ενδέχεται να ανήκει σε έναν ξεχωριστό υποτύπο της διαταραχής, ο οποίος συνδέεται με τη διαρκή απορρύθμιση του βιολογικού ρολογιού. Η συγκεκριμένη μορφή, που περιγράφεται ως «κιρκάδια κατάθλιψη», φαίνεται να επηρεάζει τον ύπνο, τη διάθεση, την ενέργεια και τη συγκέντρωση, δημιουργώντας μια κατάσταση που μοιάζει με μόνιμο τζετ λαγκ.
Το εύρημα μπορεί να συμβάλει στην εξήγηση του γιατί αρκετοί ασθενείς δεν ανταποκρίνονται επαρκώς στις συνήθεις θεραπείες. Σύμφωνα με ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου του Σίδνεϊ στην Αυστραλία, υπό την καθοδήγηση των ερευνητών ψυχιατρικής Τζέικομπ Κράους και Ίαν Χίκι, η κατάθλιψη δεν αποτελεί μία απολύτως ομοιόμορφη διαταραχή. Αντίθετα, παρόμοια συμπτώματα μπορεί να οφείλονται σε διαφορετικούς βιολογικούς μηχανισμούς.
Κιρκάδια κατάθλιψη: ένας ξεχωριστός υποτύπος
Οι ισχύουσες κλινικές κατευθυντήριες οδηγίες αντιμετωπίζουν συχνά την κατάθλιψη ως ενιαία διαταραχή. Ωστόσο, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι αυτή η προσέγγιση ενδέχεται να μην αποτυπώνει όλη την πολυπλοκότητα της νόσου. Σε ορισμένους ανθρώπους, η κατάθλιψη μπορεί να συνδέεται κυρίως με το άγχος, ενώ σε άλλους να σχετίζεται περισσότερο με διαταραχές του ύπνου, του μεταβολισμού ή του κιρκάδιου ρυθμού.
Οι περισσότερες διαθέσιμες θεραπείες βασίζονται στην παραδοχή ότι το άγχος αποτελεί βασικό παράγοντα που συμβάλλει στην εμφάνιση της κατάθλιψης. Αυτό, όμως, δεν φαίνεται να ισχύει για όλους τους ασθενείς, ιδιαίτερα για ένα σημαντικό ποσοστό νέων ανθρώπων που εμφανίζουν άτυπη κατάθλιψη.
«Εάν δεν είναι το άγχος αυτό που βρίσκεται στη βάση της διαταραχής, τότε τι είναι αυτό που την προκαλεί;» διερωτάται ο Ίαν Χίκι. Όπως εξηγεί, η ερευνητική ομάδα μελετά εδώ και αρκετό καιρό τη νευροβιολογία των εγκεφαλικών μηχανισμών που ρυθμίζουν το κιρκάδιο σύστημα.
Όταν απορρυθμίζεται το βιολογικό ρολόι
Τα κιρκάδια συστήματα του οργανισμού συγχρονίζονται με τον 24ωρο κύκλο ημέρας και νύχτας. Το φως αποτελεί το σημαντικότερο εξωτερικό σήμα που επηρεάζει τη λειτουργία τους, ενώ καθοριστικό ρόλο παίζουν επίσης η ώρα του ύπνου, η καθημερινή δραστηριότητα και το πρόγραμμα των γευμάτων.
Το βιολογικό ρολόι, ωστόσο, δεν λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο σε όλους τους ανθρώπους. Κάποιοι είναι φυσικά πιο δραστήριοι το πρωί, ενώ άλλοι εμφανίζουν μεγαλύτερη εγρήγορση κατά τις βραδινές ώρες. Όταν ο εσωτερικός αυτός ρυθμός δεν συμβαδίζει με το φυσικό φως ή με τις απαιτήσεις της καθημερινής ζωής, μπορεί να προκύψει μια κατάσταση συνεχούς αποσυγχρονισμού.
«Ο συντονισμός αυτών των ρολογιών επηρεάζει τη διάθεση, τον μεταβολισμό, τη συγκέντρωση, τον κύκλο ύπνου και εγρήγορσης, καθώς και πολλούς άλλους βασικούς παράγοντες», εξηγεί ο Χίκι. Όταν ο συντονισμός διαταράσσεται, το άτομο μπορεί να αισθάνεται διαρκώς σαν να έχει τζετ λαγκ: να είναι κουρασμένο και εξαντλημένο, να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, να κοιμάται άσχημα, να παίρνει βάρος και να παρατηρεί αλλαγές στη συμπεριφορά και τη διάθεσή του.
Η ερευνητική ομάδα εντόπισε στοιχεία που δείχνουν ότι ο μηχανισμός αυτός σχετίζεται με ένα σημαντικό ποσοστό των διαταραχών της διάθεσης. Τα δεδομένα προέρχονται από 11.380 συμμετέχοντες στην εν εξελίξει Αυστραλιανή Μελέτη Γενετικής της Κατάθλιψης.
Τα έξι χαρακτηριστικά της κιρκάδιας κατάθλιψης
Οι ερευνητές προσδιόρισαν τον συγκεκριμένο υποτύπο με βάση έξι βασικά κριτήρια:
1. Τα συμπτώματα της κατάθλιψης μεταβάλλονται ανάλογα με τις εποχές, πιθανώς λόγω των αλλαγών στη διάρκεια της ημέρας και στην έκθεση στο φυσικό φως.
2. Το μέσο χρονικό σημείο του ύπνου μετατοπίζεται σε μεταγενέστερη ώρα σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό.
3. Παρατηρείται «κοινωνικό τζετ λαγκ», δηλαδή σημαντική απόκλιση ανάμεσα στο φυσικό πρόγραμμα ύπνου του ατόμου και στο ωράριο που επιβάλλουν η εργασία, το σχολείο ή οι κοινωνικές υποχρεώσεις.
4. Το άτομο έχει βραδινό χρονότυπο και αισθάνεται πιο δραστήριο ή παραγωγικό κατά τις βραδινές ώρες.
5. Όταν του δίνεται η δυνατότητα, κοιμάται περισσότερες ώρες από τον μέσο άνθρωπο.
6. Παρουσιάζει έντονη κόπωση και δυσκολία ενεργοποίησης κατά τις πρωινές ώρες.
Περίπου ένας στους τέσσερις συμμετέχοντες πληρούσε τα κριτήρια αυτού του υποτύπου. Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης ομοιότητες με άλλες προτεινόμενες μορφές κατάθλιψης, με τη μεγαλύτερη σύγκλιση να παρατηρείται στην άτυπη κατάθλιψη. Παρ’ όλα αυτά, περίπου 1.400 περιπτώσεις πληρούσαν τα κριτήρια της άτυπης κατάθλιψης, αλλά όχι εκείνα της κιρκάδιας μορφής. Το στοιχείο αυτό υποδηλώνει ότι οι δύο υποτύποι μπορεί να είναι διακριτοί.
«Η κατάθλιψη δεν είναι μια ομοιόμορφη ασθένεια. Η κατανόηση των χαρακτηριστικών των διαφορετικών υποτύπων μάς επιτρέπει να εξασφαλίσουμε στους ανθρώπους πιο έγκαιρη πρόσβαση στις θεραπείες που θα είναι αποτελεσματικότερες για τους ίδιους», εξηγεί η Εμιλιάνα Τονίνι, πρώτη συγγραφέας της μελέτης.
Συμπτώματα και επιπτώσεις στην καθημερινότητα
Οι συμμετέχοντες που εμφάνιζαν χαρακτηριστικά κιρκάδιας κατάθλιψης είχαν την τάση να εμφανίζουν συμπτώματα σε μικρότερη ηλικία και να παρουσιάζουν σοβαρότερα κλινικά χαρακτηριστικά. Σε αυτά περιλαμβάνονταν επεισόδια μανίας, ψυχωτικά συμπτώματα και αυτοκτονικές τάσεις.
Παράλληλα, παρουσίαζαν αυξημένο γενετικό κίνδυνο για σοβαρές νευροαναπτυξιακές διαταραχές, όπως η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας, γνωστή ως ΔΕΠΥ. Εντοπίστηκε επίσης συσχέτιση με φλεγμονώδη νοσήματα και προβλήματα καρδιαγγειακής υγείας.
Ένα ακόμη σημαντικό εύρημα ήταν ότι τα άτομα με αυτό το προφίλ είχαν μικρότερη πιθανότητα να ανταποκριθούν αποτελεσματικά στα συνήθη αντικαταθλιπτικά φάρμακα, ενώ ανέφεραν συχνότερα ανεπιθύμητες ενέργειες. Το στοιχείο αυτό δεν σημαίνει ότι τα αντικαταθλιπτικά δεν μπορούν να βοηθήσουν, αλλά ότι η θεραπευτική προσέγγιση ενδέχεται να χρειάζεται πιο εξατομικευμένο σχεδιασμό.
Νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις
Καθώς η κιρκάδια κατάθλιψη συνδέεται με το εσωτερικό βιολογικό ρολόι, οι θεραπείες που στοχεύουν στον κιρκάδιο ρυθμό μπορεί να έχουν ιδιαίτερη αξία. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η φωτοθεραπεία και η μελατονίνη, πάντα με καθοδήγηση ειδικού.
«Οι θεραπείες που στοχεύουν στον κιρκάδιο ρυθμό μπορεί να είναι πολύ πιο κατάλληλες για τους ανθρώπους που παρουσιάζουν αυτό το προφίλ», αναφέρει ο Τζέικομπ Κράους. Οι κλινικοί γιατροί, προσθέτει, θα πρέπει να εξετάζουν το ενδεχόμενο να τις εφαρμόζουν νωρίτερα, όταν υπάρχουν ενδείξεις απορρύθμισης του ύπνου και του βιολογικού ρολογιού.
Η αναγνώριση της κιρκάδιας κατάθλιψης δεν αποτελεί ακόμη οριστική διάγνωση ούτε αντικαθιστά την αξιολόγηση από ψυχίατρο ή άλλο επαγγελματία ψυχικής υγείας. Μπορεί, όμως, να ανοίξει τον δρόμο για πιο στοχευμένες θεραπείες. Όσοι διαπιστώνουν ότι τα αντικαταθλιπτικά δεν έχουν αποτέλεσμα ή προκαλούν έντονες ανεπιθύμητες ενέργειες θα πρέπει να συμβουλεύονται τον γιατρό τους και να μην αλλάζουν μόνοι τους τη θεραπεία. Η καλύτερη κατανόηση της κιρκάδιας κατάθλιψης μπορεί στο μέλλον να βοηθήσει περισσότερους ασθενείς να λάβουν την κατάλληλη υποστήριξη, με βάση τις ιδιαίτερες βιολογικές και καθημερινές τους ανάγκες.
