Η Meta βρίσκεται στο επίκεντρο μιας δίκης-ορόσημο που μπορεί να αλλάξει ριζικά τον τρόπο λειτουργίας του Instagram και του Facebook, ειδικά για τους ανήλικους χρήστες. Τριάντα αμερικανικές πολιτείες, ανάμεσά τους η Καλιφόρνια και η Νέα Υόρκη, κατέθεσαν αγωγές το 2023, υποστηρίζοντας ότι η εταιρεία παραβίασε ομοσπονδιακούς και πολιτειακούς νόμους προστασίας της παιδικής ιδιωτικότητας.
Παράλληλα, κατηγορούν τη Meta ότι έχει σχεδιάσει τα προϊόντα της ώστε να αυξάνουν τον χρόνο παραμονής των νέων στις πλατφόρμες, με κόστος την ασφάλεια, την ιδιωτικότητα και την ψυχική τους υγεία.
Το διακύβευμα δεν περιορίζεται σε μια ακόμη νομική διαμάχη για τεχνολογικές εταιρείες. Οι πολιτείες ζητούν αποζημιώσεις που, σύμφωνα με δικαστικά έγγραφα, θα μπορούσαν θεωρητικά να φτάσουν σε αστρονομικά ποσά, αλλά κυρίως επιδιώκουν διαρθρωτικές αλλαγές σε Instagram και Facebook. Αν η υπόθεση καταλήξει εις βάρος της Meta, οι συνέπειες μπορεί να είναι άμεσες για εκατομμύρια εφήβους και για το ίδιο το μοντέλο λειτουργίας των κοινωνικών δικτύων.
Ποιες αλλαγές ζητούν οι πολιτείες σε Instagram και Facebook
Οι πολιτείες υποστηρίζουν ότι συγκεκριμένες λειτουργίες δεν είναι «ουδέτερα» εργαλεία, αλλά μηχανισμοί που ενισχύουν τον εθισμό, επιβραβεύοντας τη συνεχή χρήση μέσω ειδοποιήσεων, ατελείωτου σκρολαρίσματος και εξατομικευμένων προτάσεων περιεχομένου. Σε αυτό το πλαίσιο, ζητούν από τη Meta να προχωρήσει σε μια σειρά από σαρωτικές παρεμβάσεις, όπως:
– Εφαρμογή διαδικασίας γονικής επαλήθευσης για εφήβους χρήστες, ώστε η πρόσβαση και οι ρυθμίσεις να μην εξαρτώνται αποκλειστικά από μια δήλωση ηλικίας.
– Τροποποίηση των αλγορίθμων συστάσεων, τους οποίους χαρακτηρίζουν ως μηχανισμούς που «χειραγωγούν την ντοπαμίνη», προβάλλοντας περιεχόμενο που κρατά τους νέους online για περισσότερη ώρα.
– Αφαίρεση φίλτρων εικόνας που αλλοιώνουν χαρακτηριστικά, καθώς θεωρούν ότι ενισχύουν πιέσεις γύρω από την εμφάνιση και επιδεινώνουν ζητήματα αυτοεικόνας.
– Κατάργηση της αυτόματης αναπαραγωγής βίντεο, ώστε να μειώνεται η παθητική, συνεχής κατανάλωση περιεχομένου.
– Απαγόρευση δημιουργίας πολλαπλών λογαριασμών από το ίδιο άτομο, μέτρο που—σύμφωνα με το σκεπτικό των πολιτειών—διευκολύνει την παράκαμψη περιορισμών και την ανώνυμη παρενόχληση.
– Κατάργηση αναρτήσεων που εξαφανίζονται, όπως τα Instagram Stories, με το επιχείρημα ότι η «εφήμερη» φύση τους ενθαρρύνει παρορμητικές αναρτήσεις και δυσκολεύει τη γονική εποπτεία.
Οι ενάγοντες επιμένουν ότι το πρόβλημα δεν είναι απλώς η ύπαρξη μιας λειτουργίας, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτές «δένουν» μεταξύ τους: ειδοποιήσεις που επαναφέρουν τον χρήστη, προτάσεις που κρατούν την προσοχή του και επιλογές σχεδιασμένες να δυσκολεύουν την αποσύνδεση.
Η θέση της Meta και το επιχείρημα της «προστασίας των ανηλίκων»
Η Meta απορρίπτει τις κατηγορίες και δηλώνει ότι έχει επενδύσει σημαντικά στην ασφάλεια των νέων. Εκπρόσωπος της εταιρείας έχει αναφέρει ότι διαφωνεί έντονα με τις καταγγελίες και ότι τα στοιχεία θα αναδείξουν τη μακροχρόνια δέσμευσή της στην υποστήριξη των εφήβων.
Στην πράξη, η Meta προσπαθεί να παρουσιάσει μια εικόνα συνεχούς βελτίωσης: περισσότερες ρυθμίσεις ιδιωτικότητας, πιο αυστηρούς κανόνες για περιεχόμενο και εργαλεία γονικού ελέγχου. Όμως οι πολιτείες αντιτείνουν ότι τα μέτρα αυτά είναι αποσπασματικά και δεν αγγίζουν την «καρδιά» του προβλήματος, δηλαδή τα χαρακτηριστικά που επηρεάζουν τη συμπεριφορά των χρηστών και τον χρόνο χρήσης.
Το Νέο Μεξικό ως προειδοποίηση για όσα μπορεί να ακολουθήσουν
Σημαντικό προηγούμενο αποτελεί το Νέο Μεξικό, όπου δικαστής επέβαλε στη Meta πρόστιμο 942 εκατ. δολαρίων και απαίτησε αλλαγές. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν η κατάργηση των likes για χρήστες κάτω των 18 ετών, περιορισμοί στην αποστολή και λήψη γυμνού περιεχομένου από εφήβους, καθώς και περιορισμός των ειδοποιήσεων push σε συγκεκριμένες ώρες.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε και ο χαρακτηρισμός της Meta ως «δημόσια όχληση», με το σκεπτικό ότι ο τρόπος λειτουργίας των πλατφορμών της δεν επηρεάζει μόνο μεμονωμένους χρήστες, αλλά έχει ευρύτερες κοινωνικές συνέπειες. Η Meta έχει δηλώσει ότι θα ασκήσει έφεση, ωστόσο η υπόθεση λειτούργησε σαν «πρόβα» για το πώς μπορεί να μοιάζει μια πιο γενικευμένη δικαστική ήττα.
Τεράστιο οικονομικό διακύβευμα, αλλά ακόμη μεγαλύτερες οι δομικές αλλαγές
Παρότι ακούγονται ποσά που φτάνουν έως και 1,4 τρισ. δολάρια, νομικοί ειδικοί εκτιμούν ότι τέτοιες ποινές είναι δύσκολο να επιβληθούν στο μέγιστο εύρος τους, καθώς τα δικαστήρια ιστορικά αποφεύγουν την απόλυτη «εξάντληση» των προβλεπόμενων κυρώσεων. Για τη Meta, όμως, το πραγματικό ρίσκο ίσως δεν είναι το ύψος ενός προστίμου, αλλά το ενδεχόμενο να υποχρεωθεί να αλλάξει βασικά δομικά στοιχεία του Instagram και του Facebook.
Επιπλέον, οι πολιτείες που συμμετέχουν στη νέα υπόθεση εκπροσωπούν σχεδόν τα δύο τρίτα του πληθυσμού των ΗΠΑ. Αυτό σημαίνει ότι, αν επιβληθούν εκτεταμένες αλλαγές, θα είναι δύσκολο να εφαρμοστούν μόνο τοπικά. Η Meta ενδέχεται να αναγκαστεί να υιοθετήσει συνολικές τροποποιήσεις για το σύνολο της αμερικανικής αγοράς, κάτι που συχνά οδηγεί σε αλλαγές που τελικά επηρεάζουν και άλλες χώρες.
Τι έχει κάνει ήδη η Meta και γιατί δεν πείθει όλους
Τα τελευταία χρόνια, η εταιρεία έχει ανακοινώσει μέτρα που παρουσιάζει ως ουσιαστική ενίσχυση της προστασίας ανηλίκων. Το 2024 εισήγαγε τους «λογαριασμούς εφήβων» στο Instagram, οι οποίοι είναι ιδιωτικοί από προεπιλογή, περιλαμβάνουν περιορισμούς στην επικοινωνία και στο περιεχόμενο και δίνουν περισσότερες επιλογές γονικού ελέγχου. Παράλληλα, αξιοποιεί τεχνητή νοημοσύνη για να εντοπίζει παιδιά κάτω των 13 ετών ή εφήβους που δηλώνουν ψευδή ηλικία ώστε να αποκτήσουν πρόσβαση σε ρυθμίσεις ενηλίκων.
Ωστόσο, οι πολιτείες υποστηρίζουν ότι όλα αυτά δεν αρκούν, όσο οι βασικοί μηχανισμοί προώθησης περιεχομένου και διατήρησης προσοχής παραμένουν ίδιοι. Με απλά λόγια, θεωρούν ότι η Meta βελτιώνει τις «δικλείδες», αλλά όχι τον πυρήνα του σχεδιασμού που—κατά την άποψή τους—ενισχύει την υπερβολική χρήση.
