Το συγκεκριμένο καθεστώς έκτακτης ανάγκης θεσπίστηκε το 1955 και έχει τεθεί σε ισχύ εννέα φορές έκτοτε, παρέχοντας στις διοικητικές αρχές αυξημένες εξουσίες. Μετά τα βίαια επεισόδια του περασμένου Σαββατοκύριακου, αρκετοί πολιτικοί ζήτησαν την εκ νέου εφαρμογή του.
«Η αποφασιστικότητά μου να αποκαταστήσω την τάξη είναι πλήρης». Ο Γάλλος πρωθυπουργός Σεμπαστιάν Λεκορνί υιοθέτησε πιο αυστηρή στάση τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, έπειτα από ένα Σαββατοκύριακο που σημαδεύτηκε από βίαια επεισόδια στο περιθώριο των διαδηλώσεων κατά του υψηλού κόστους ζωής. Προκειμένου να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος νέων λεηλασιών, ο Γάλλος πρωθυπουργός ανακοίνωσε την επιβολή «μερικών και τοπικών» απαγορεύσεων κυκλοφορίας. Και δεν είναι αυτό μόνο. Ερωτηθείς σχετικά με το ενδεχόμενο κήρυξης κατάστασης έκτακτης ανάγκης, ο Λεκορνί άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο εφαρμογής του μέτρου. «Εάν χρειαστεί, θα μπορούσαμε να το κάνουμε», δήλωσε στους δημοσιογράφους.
Το αίτημα είχε ήδη υποβληθεί από αρκετούς πολιτικούς ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του προέδρου των Ρεπουμπλικανών, Μπρούνο Ρεταγιό. Σε δήλωση που έκανε την Κυριακή 18 Οκτωβρίου, ο υποψήφιος για τη γαλλική προεδρία, κάλεσε τον Εμανουέλ Μακρόν να κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης ενόψει της «διάχυτης βίας», «η οποία ενδέχεται να επαναλαμβάνεται κάθε βράδυ». Ο πρώην πρωθυπουργός Γκάμπριελ Ατάλ κάλεσε επίσης την κυβέρνηση να εξετάσει την ενεργοποίηση του έκτακτου αυτού μέτρου, ώστε να αποτρέψει την εδραίωση του «χάους».
Η απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου
Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης, η οποία θεσπίστηκε το 1955 ως απάντηση σε ένα κύμα επιθέσεων από το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (FLN) της Αλγερίας, μπορεί να κηρυχθεί με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου. Οι προϋποθέσεις για την εφαρμογή του περιγράφονται στον νόμο της 3ης Απριλίου 1955: «είτε σε περίπτωση άμεσου κινδύνου που προκύπτει από σοβαρές διαταραχές της δημόσιας τάξης, είτε σε περίπτωση γεγονότων που, λόγω της φύσης και της σοβαρότητάς τους, έχουν τον χαρακτήρα δημόσιας καταστροφής». Έκτοτε, έχει εφαρμοστεί εννέα φορές, μεταξύ άλλων κατά τη διάρκεια των ταραχών του 2005, μετά τις επιθέσεις στο Παρίσι και το Σεν-Ντενί τον Νοέμβριο του 2015, καθώς και, πιο πρόσφατα, στη Νέα Καληδονία, έπειτα από ταραχές που οδήγησαν στον θάνατο ενός χωροφύλακα.
Ύστερα από τις λεηλασίες καταστημάτων, τον εμπρησμό ενός δημαρχείου και τους τραυματισμούς που σημειώθηκαν στο περιθώριο των διαδηλώσεων, ενδέχεται να συντρέχουν και πάλι οι προϋποθέσεις για την κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης, σύμφωνα με τον Αντουάν Φουρέ, δικηγόρο δημοσίου δικαίου στο δικηγορικό γραφείο Nausica Avocats.
«Αν οι ταραχές του 2005 δικαιολογούσαν την κατάσταση έκτακτης ανάγκης, αυτό που συνέβη αυτό το Σαββατοκύριακο μπορεί επίσης να το δικαιολογήσει», εξηγεί στο franceinfo. Στο διάγγελμα που απηύθυνε την Κυριακή, 18 Οκτωβρίου ο Εμανουέλ Μακρόν στο γαλλικό λαό, καταδίκασε επίσης τη βία «στασιαστικών στοιχείων». Ωστόσο, «ο όρος “στασιαστικός” παραπέμπει σε άτομα που επιδιώκουν την ανατροπή των θεσμών. Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης αποτελεί, συγκεκριμένα, απάντηση σε μια συνθήκη όπου οι θεσμοί βρίσκονται σε κίνδυνο», καταλήγει ο δικηγόρος.
Ένα έκτακτο νομικό πλαίσιο
Τι θα μπορούσε να επιτύχει στην πράξη η κατάσταση έκτακτης ανάγκης; Αυτό το ειδικό νομικό καθεστώς διευρύνει τις εξουσίες των διοικητικών αρχών- που εκπροσωπούνται από το Υπουργείο Εσωτερικών και τους νομάρχες- για περιορισμένο χρονικό διάστημα, είτε σε τοπικό επίπεδο είτε σε ολόκληρη την επικράτεια. Συγκεκριμένα, διευκολύνει την επιβολή απαγορεύσεων κυκλοφορίας ή την απαγόρευση συγκεντρώσεων, στις περιπτώσεις όπου η ασφάλεια δεν είναι διασφαλισμένη.
«Οι θεμελιώδεις αλλαγές είναι δύο τύπων», διευκρινίζει ο Αντουάν Φουρέ. Από τη μία, επιτρέπει «ατομικές διοικητικές έρευνες», χωρίς δικαστική εντολή. «Σε περίπτωση που κάποιος θεωρείται ύποπτος για λεηλασία, το μέτρο αυτό επιτρέπει τον εντοπισμό των κλοπιμαίων και την έναρξη ποινικών διαδικασιών», εξηγεί ο δικηγόρος. Από την άλλη πλευρά, δίνει στις αρχές την δυνατότητα να επιβάλουν κατ’ οίκον περιορισμό με πολύ πιο ευέλικτο τρόπο. Αυτά τα έκτακτα μέτρα, σύμφωνα με τον δικηγόρο, μπορούν να υποστηρίξουν τη δημόσια τάξη: «Ειδικότερα, ενόψει της διαδήλωσης των Κίτρινων Γιλέκων που έχει προγραμματιστεί για το Σάββατο 31 Οκτωβρίου, τα άτομα που κρίνονται επικίνδυνα θα μπορούσαν να κληθούν στις αστυνομικές αρχές και να παραμείνουν εκεί καθ’ όλη τη διάρκεια της κινητοποίησης».
Ένα «ηλεκτροσόκ» για τους πολίτες
Ωστόσο, «τα μέτρα που επιτρέπονται σε περίπτωση κατάστασης έκτακτης ανάγκης περιλαμβάνονται ήδη στο κοινό δίκαιο», επισημαίνει ο Σερζ Σλάμα, καθηγητής δημόσιου δικαίου στο Πανεπιστήμιο Γκρενόμπλ-Αλπ. Για παράδειγμα, οι προεδρικές αρχές μπορούν να αποφασίζουν, ακόμη και χωρίς κατάσταση έκτακτης ανάγκης, να εφαρμόσουν περιορισμούς κυκλοφορίας ή να απαγορεύσουν διαδηλώσεις, όπως συμβαίνει από τη Δευτέρα, 19 Οκτωβρίου.
Πέρα από τις νομικές επιπτώσεις, η κήρυξη κατάστασης έκτακτης ανάγκης έχει και σημαντικό ψυχολογικό αντίκτυπο.
«Κάθε φορά, συνδέεται με κρίσιμες περιόδους που έχουν σημαδέψει βαθιά τη γαλλική κοινωνία. Η κήρυξή της προκαλεί πάντοτε ένα είδος σοκ και στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα στον πληθυσμό», εξηγεί ο Σερζ Σλάμα. Προς το παρόν, παρά τις συζητήσεις για το ενδεχόμενο ενεργοποίησης του μέτρου, η κυβέρνηση τηρεί επιφυλακτική στάση.
«Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν είναι ένα πολιτικό εργαλείο που μπορεί να χρησιμοποιείται ελαφρά τη καρδία. Πρόκειται για μια σοβαρή απόφαση, τόσο ως προς την κήρυξή της όσο και ως προς την εφαρμογή της», υπογράμμισε ο Σεμπαστιάν Λεκορνί, επιλέγοντας προς το παρόν να κινηθεί στο πλαίσιο των μέτρων που προβλέπει η νομοθεσία.
