Η κρίση δημόσιου χρέους διεύρυνε τις κοινωνικές ανισότητες και έκανε πιο άνιση την κατανομή του πλούτου στην Ελλάδα και σε άλλες χώρες της ευρωζώνης που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης. Σύμφωνα με ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), οι επιπτώσεις δεν περιορίστηκαν στην ύφεση, την ανεργία και τη μείωση των εισοδημάτων. Επηρέασαν επίσης βαθιά τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται ο καθαρός πλούτος μεταξύ των νοικοκυριών.
Η μελέτη εξετάζει την Ελλάδα, την Κύπρο, την Ισπανία, την Ιρλανδία, την Ιταλία και την Πορτογαλία, δηλαδή τις χώρες που δέχθηκαν τις ισχυρότερες πιέσεις κατά την περίοδο της κρίσης δημόσιου χρέους. Τα ευρήματα δείχνουν ότι η ανισότητα αυξήθηκε εντονότερα στις συγκεκριμένες οικονομίες και παρέμεινε σε υψηλά επίπεδα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε σύγκριση με τις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης.
Η κρίση χρέους αύξησε το μερίδιο του πλουσιότερου 10%
Στις έξι χώρες που εξετάζει η ΕΚΤ, το μερίδιο του πλουσιότερου 10% στον συνολικό καθαρό πλούτο αυξήθηκε από 46% το 2010 σε 51,8% το 2023. Η μεταβολή αυτή αποτυπώνει τη σταδιακή συγκέντρωση μεγαλύτερου μέρους του πλούτου στα χέρια των οικονομικά ισχυρότερων νοικοκυριών.
Παράλληλα, ο συντελεστής Gini για την κατανομή του καθαρού πλούτου στην ίδια ομάδα χωρών αυξήθηκε από 61,5 μονάδες το 2010 σε 65,9 μονάδες το 2023. Ο δείκτης Gini χρησιμοποιείται για τη μέτρηση της ανισότητας: όσο υψηλότερη είναι η τιμή του, τόσο πιο άνιση είναι η κατανομή.
Η εικόνα ήταν διαφορετική στις υπόλοιπες χώρες της ευρωζώνης. Εκεί, ο συντελεστής Gini υποχώρησε από 71,8 μονάδες το 2010 σε 69,7 μονάδες το 2023. Η σύγκριση δείχνει ότι οι χώρες που επλήγησαν περισσότερο από την κρίση δεν κατάφεραν να αντιστρέψουν στον ίδιο βαθμό τις απώλειες και τις ανισορροπίες που δημιουργήθηκαν.
Οι τιμές των ακινήτων και το βάρος των χρεών
Ένας από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων ενισχύθηκαν οι κοινωνικές ανισότητες ήταν η κατάρρευση των τιμών των ακινήτων. Πολλά νοικοκυριά είχαν αγοράσει κατοικία με δανεισμό. Όταν οι τιμές μειώθηκαν, η αξία της περιουσίας τους περιορίστηκε, όμως το ύψος των στεγαστικών τους δανείων παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητο.
Η εξέλιξη αυτή επιβάρυνε ιδιαίτερα τα νοικοκυριά που διέθεταν περιορισμένα εισοδήματα και μικρό οικονομικό απόθεμα. Σε πολλές περιπτώσεις, οι οικογένειες αναγκάστηκαν να χρησιμοποιήσουν τις αποταμιεύσεις τους για να καλύψουν καθημερινές ανάγκες, να εξυπηρετήσουν χρέη ή να αντιμετωπίσουν την απώλεια εργασίας και τη μείωση των εισοδημάτων.
Την ίδια περίοδο, τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία, όπως οι μετοχές, ανέκαμψαν ταχύτερα. Τα στοιχεία αυτά βρίσκονται σε μεγαλύτερο βαθμό στην κατοχή των εύπορων νοικοκυριών, με αποτέλεσμα η ανάκαμψη των αγορών να λειτουργήσει υπέρ τους. Έτσι, οι οικονομικά ισχυρότεροι μπόρεσαν να επωφεληθούν νωρίτερα από τη βελτίωση των χρηματοπιστωτικών συνθηκών, ενώ τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα παρέμειναν αντιμέτωπα με χρέη, απώλειες και περιορισμένες αποταμιεύσεις.
Η υποχώρηση της ιδιοκατοίκησης επηρέασε κυρίως τους νέους
Η ανάκαμψη των τιμών των ακινήτων μετά την κρίση δεν ήταν αρκετή για να αντιστρέψει τις ανισότητες. Η ιδιοκατοίκηση μειώθηκε και στις έξι χώρες της μελέτης, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων νοικοκυριών. Λιγότεροι νέοι κατάφεραν να αποκτήσουν δική τους κατοικία, ενώ αρκετοί αντιμετώπισαν δυσκολίες λόγω των υψηλών τιμών, των χαμηλών μισθών και των αυστηρότερων όρων χρηματοδότησης.
Η εξέλιξη αυτή έχει μακροπρόθεσμες συνέπειες. Τα νοικοκυριά που διαθέτουν ιδιόκτητη κατοικία μπορούν να επωφεληθούν από την αύξηση των τιμών των ακινήτων και να δημιουργήσουν μεγαλύτερο περιουσιακό απόθεμα. Αντίθετα, όσοι παραμένουν στην αγορά ενοικίου δεν συμμετέχουν με τον ίδιο τρόπο στην άνοδο της αξίας της ακίνητης περιουσίας και συχνά επιβαρύνονται από υψηλότερο κόστος στέγασης.
Τα φτωχότερα νοικοκυριά χρειάστηκαν επίσης περισσότερο χρόνο για να ανασυστήσουν τις αποταμιεύσεις τους. Η αδυναμία δημιουργίας οικονομικού αποθέματος τα έκανε πιο ευάλωτα σε νέες κρίσεις, αυξήσεις τιμών και απρόβλεπτες δαπάνες.
Οι ανισότητες παρέμειναν υψηλές και μετά την ανάκαμψη
Σύμφωνα με την ανάλυση της ΕΚΤ, η ανισότητα στις έξι χώρες συνέχισε να αυξάνεται έως το 2021 και παρέμεινε στα ίδια υψηλά επίπεδα το 2023. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική ανάκαμψη δεν ωφέλησε όλα τα νοικοκυριά με τον ίδιο τρόπο.
Η ΕΚΤ διευκρινίζει ότι τα στοιχεία αφορούν τον καθαρό πλούτο, δηλαδή την αξία των περιουσιακών στοιχείων μετά την αφαίρεση των χρεών. Η μέτρηση αυτή δεν αποδεικνύει κατ’ ανάγκη ότι τα πλουσιότερα νοικοκυριά έγιναν πλουσιότερα σε απόλυτους όρους ή ότι τα φτωχότερα έχασαν οπωσδήποτε μέρος του απόλυτου πλούτου τους. Δείχνει, όμως, ότι το μερίδιο του συνολικού πλούτου που κατέχουν τα εύπορα νοικοκυριά αυξήθηκε, ενώ το αντίστοιχο μερίδιο του φτωχότερου μισού του πληθυσμού μειώθηκε.
Η ανάλυση των Danilo Bianco, Jiri Slacalek και Oreste Tristani βασίστηκε στην έρευνα Household Finance and Consumption Survey του Ευρωσυστήματος. Η έρευνα καλύπτει περίπου 90.000 νοικοκυριά σε 22 χώρες και καταγράφει στοιχεία για την περιουσία, το εισόδημα και τον δανεισμό τους.
Τα ευρήματα της ΕΚΤ δείχνουν ότι η κρίση χρέους δεν άφησε μόνο δημοσιονομικές και οικονομικές πληγές. Επηρέασε και τη δυνατότητα των νοικοκυριών να συσσωρεύσουν πλούτο, διευρύνοντας τις κοινωνικές ανισότητες στην Ελλάδα και στις άλλες χώρες που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης. Η επίμονη διαφορά στην ιδιοκτησία ακινήτων, στις αποταμιεύσεις και στις χρηματοοικονομικές επενδύσεις υπογραμμίζει ότι οι συνέπειες της κρίσης συνεχίζουν να επηρεάζουν την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα, ακόμη και μετά την επιστροφή της ανάπτυξης.
