Οι αεροπορικές εταιρείες ενδέχεται να αντιμετωπίσουν σημαντικές δυσκολίες στην εκπλήρωση των νέων περιβαλλοντικών υποχρεώσεών τους, καθώς η παγκόσμια αγορά πιστώσεων άνθρακα δεν διαθέτει, μέχρι στιγμής, επαρκείς ποσότητες για να καλύψει τις ανάγκες του κλάδου.
Το πρόβλημα αφορά το CORSIA (Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation), το πρώτο παγκόσμιο σύστημα αντιστάθμισης και μείωσης των εκπομπών άνθρακα από τις διεθνείς αερομεταφορές. Το σύστημα δημιουργήθηκε υπό την αιγίδα του Διεθνούς Οργανισμού Πολιτικής Αεροπορίας (ICAO) του ΟΗΕ, με στόχο να περιοριστεί η αύξηση των εκπομπών του κλάδου.
Ωστόσο, σύμφωνα με έρευνα του Reuters, η περιορισμένη διαθεσιμότητα επιλέξιμων πιστώσεων, η αβεβαιότητα γύρω από τις κυρώσεις και οι καθυστερήσεις στην έγκριση περιβαλλοντικών έργων απειλούν να περιορίσουν την αποτελεσματικότητα του μηχανισμού. Το ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο των συζητήσεων της COP31, όπου οι μεταφορές αποτελούν βασικό αντικείμενο των διαβουλεύσεων.
Πώς λειτουργεί το CORSIA και πότε θα πληρώσουν οι αεροπορικές
Οι αερομεταφορές δεν αποτελούν τη μεγαλύτερη πηγή εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου παγκοσμίως. Συγκαταλέγονται, όμως, στους ταχύτερα αναπτυσσόμενους τομείς εκπομπών, ενώ η χρήση βιώσιμων αεροπορικών καυσίμων δεν έχει ακόμη οδηγήσει σε ουσιαστική μείωση του συνολικού περιβαλλοντικού αποτυπώματος του κλάδου.
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι αεροπορικές εταιρείες πληρώνουν εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία για μέρος των εκπομπών τους μέσω του Ευρωπαϊκού Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών, γνωστού ως ETS. Το CORSIA επιχειρεί να δημιουργήσει έναν αντίστοιχο μηχανισμό σε παγκόσμιο επίπεδο, με διαφορετική όμως αρχιτεκτονική.
Οι αεροπορικές εταιρείες θα πρέπει να αγοράζουν πιστώσεις άνθρακα, χρηματοδοτώντας εγκεκριμένα περιβαλλοντικά έργα που μειώνουν ή αποτρέπουν εκπομπές σε άλλους τομείς της οικονομίας. Τα έργα αυτά μπορεί να αφορούν την προστασία δασών, την αντικατάσταση ρυπογόνων καυσίμων ή την ανάπτυξη καθαρότερων τεχνολογιών.
Περίπου 130 χώρες συμμετέχουν στην πρώτη ευρεία υποχρεωτική φάση του CORSIA, η οποία ξεκίνησε τον Ιανουάριο του 2024 και ολοκληρώνεται στα τέλη του 2026. Οι αεροπορικές εταιρείες που υπάγονται στη δικαιοδοσία των συμμετεχουσών χωρών θα πρέπει να έχουν αγοράσει τις απαιτούμενες πιστώσεις έως τις 31 Ιανουαρίου 2028. Σε διαφορετική περίπτωση, είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν κυρώσεις.
CORSIA: Οι διαθέσιμες πιστώσεις καλύπτουν μόλις το 25% των αναγκών
Η πρώτη υποχρεωτική φάση του συστήματος αναμένεται να δημιουργήσει ζήτηση για πιστώσεις που αντιστοιχούν σε έως και 200 εκατομμύρια μετρικούς τόνους διοξειδίου του άνθρακα, σύμφωνα με τον Κρις Λιντς, επικεφαλής ανάπτυξης αγορών άνθρακα της Standard Chartered.
Ωστόσο, στοιχεία του ICAO και εκτιμήσεις περισσότερων από 24 στελεχών και ειδικών του κλάδου, με τους οποίους συνομίλησε το Reuters, δείχνουν ότι η διαθέσιμη προσφορά επαρκεί για την κάλυψη το πολύ του ενός τετάρτου της ζήτησης.
Ακόμη μεγαλύτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι μόλις 11 χώρες βρίσκονται σήμερα σε θέση να προμηθεύσουν το CORSIA με επιλέξιμες πιστώσεις. Εκπρόσωπος του ICAO δήλωσε ότι η εφαρμογή του συστήματος από τα κράτη-μέλη προχωρά σύμφωνα με τον σχεδιασμό και ότι ο οργανισμός συνεχίζει να υποστηρίζει τις κυβερνήσεις, ώστε να επιταχυνθεί η διάθεση πιστώσεων. Δεν σχολίασε, ωστόσο, υποθετικά σενάρια σχετικά με πιθανές ελλείψεις.
Έως 9 δισ. δολάρια το κόστος συμμόρφωσης
Η περιορισμένη προσφορά αναμένεται να ασκήσει ανοδικές πιέσεις στις τιμές. Σήμερα, οι επιλέξιμες πιστώσεις άνθρακα διαπραγματεύονται περίπου στα 12 έως 13 δολάρια ανά τόνο. Αναλυτές εκτιμούν, όμως, ότι οι τιμές θα αυξηθούν όσο πλησιάζει η προθεσμία συμμόρφωσης και αποσαφηνίζονται οι κανονιστικές απαιτήσεις και οι κυρώσεις.
«Υπάρχει ο κίνδυνος, αν περιμένεις υπερβολικά πολύ, να αναγκαστείς να πληρώσεις ακριβότερα», δήλωσε ο Μαρίν φαν Ντίσεν, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας εμπορίας περιβαλλοντικών προϊόντων STX Group.
Η συμβουλευτική εταιρεία Roland Berger εκτιμά ότι, με τιμές από 20 έως 50 δολάρια ανά πίστωση, το συνολικό κόστος συμμόρφωσης για τις αεροπορικές εταιρείες θα μπορούσε να κυμανθεί μεταξύ 3,6 και 9 δισ. δολαρίων. Το ποσό αντιστοιχεί περίπου στο 5% έως 12% των προβλεπόμενων κερδών του κλάδου για το 2026.
Η Βρετανία έχει ήδη προτείνει πρόστιμο 100 λιρών, περίπου 134 δολαρίων, για κάθε τόνο εκπομπών που δεν καλύπτεται σύμφωνα με τους κανόνες. Η σχετική πρόταση βρίσκεται σε δημόσια διαβούλευση, ενώ και άλλες χώρες επεξεργάζονται αντίστοιχα μέτρα.
Γιατί οι μεγάλες αεροπορικές καθυστερούν τις αγορές
Ανάλυση του Reuters σε οικονομικές καταστάσεις και εκθέσεις βιωσιμότητας δέκα μεγάλων αεροπορικών ομίλων έδειξε ότι οι περισσότεροι δεν αποκαλύπτουν πόσες πιστώσεις CORSIA εκτιμούν ότι θα χρειαστούν ή πόσες έχουν ήδη εξασφαλίσει.
Η United Airlines αναγνώρισε ότι η διαθεσιμότητα επιλέξιμων πιστώσεων είναι περιορισμένη, ενώ η American Airlines επικαλέστηκε αβεβαιότητα σχετικά με την προσφορά και τις τιμές. Η Singapore Airlines ανακοίνωσε ότι έχει αρχίσει να εξασφαλίζει πιστώσεις, χωρίς να διευκρινίσει την ποσότητα. Αντίθετα, η Air France-KLM δήλωσε ότι δεν έχει ακόμη προχωρήσει σε αγορές.
Η στάση αυτή εντείνει την αβεβαιότητα. Εάν πολλές εταιρείες κινηθούν ταυτόχρονα λίγο πριν από την προθεσμία, η συγκεντρωμένη ζήτηση θα μπορούσε να προκαλέσει νέα άνοδο των τιμών και να αυξήσει σημαντικά το κόστος συμμόρφωσης.
Η αυστηρή πιστοποίηση περιορίζει την προσφορά
Η έλλειψη πιστώσεων δεν οφείλεται μόνο στον περιορισμένο αριθμό περιβαλλοντικών έργων. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν και οι αυστηροί κανόνες πιστοποίησης.
Μετά τα σκάνδαλα που αφορούσαν αμφισβητούμενα ή παραπλανητικά προγράμματα αντιστάθμισης εκπομπών, το CORSIA θέσπισε αυστηρές προϋποθέσεις για την αναγνώριση των πιστώσεων. Σύμφωνα με τη Χάνα Χάουμαν της Trafigura, μόλις το 5% των ιστορικών αποθεμάτων πιστώσεων άνθρακα πληροί τις προϋποθέσεις για υποχρεωτικά συστήματα όπως το CORSIA.
Για να θεωρηθεί επιλέξιμη μια πίστωση, απαιτείται έγκριση τόσο από το αρμόδιο τεχνικό όργανο του ICAO όσο και από την κυβέρνηση της χώρας όπου υλοποιείται το έργο. Παράλληλα, η κυβέρνηση πρέπει να επιτρέψει τη διεθνή χρήση της πίστωσης και να διασφαλίσει ότι η ίδια μείωση εκπομπών δεν θα υπολογιστεί δύο φορές: τόσο για την αεροπορική εταιρεία όσο και για τους εθνικούς κλιματικούς στόχους.
Αρκετές αναπτυσσόμενες χώρες διστάζουν, επίσης, να διαθέσουν μεγάλο αριθμό πιστώσεων στη διεθνή αγορά, καθώς ενδέχεται να τις χρειαστούν για την επίτευξη των δικών τους στόχων μείωσης εκπομπών.
Καθυστερούν τα περιβαλλοντικά έργα στις αναπτυσσόμενες χώρες
Τα προγράμματα αντιστάθμισης άνθρακα θα μπορούσαν να αποτελέσουν σημαντική πηγή χρηματοδότησης για φτωχότερες χώρες, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία το υψηλό κόστος ζωής και η μείωση της αναπτυξιακής βοήθειας περιορίζουν τους διαθέσιμους πόρους.
Τέτοια έργα περιλαμβάνουν την αντικατάσταση ρυπογόνων καυσίμων μαγειρέματος με καθαρότερες λύσεις και την προστασία δασών από την αποψίλωση. «Οι αγορές άνθρακα θα αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία στο μέλλον», δήλωσε ο υπουργός Περιβάλλοντος του Παναμά, Χουάν Κάρλος Ναβάρο.
Η εφαρμογή των έργων συναντά, όμως, σημαντικά εμπόδια. Η Βραζιλία, η οποία λόγω των εκτεταμένων τροπικών δασών της θα μπορούσε να εξελιχθεί σε σημαντικό προμηθευτή πιστώσεων, δήλωσε ότι δεν έχει ακόμη ξεκινήσει να εγκρίνει έργα CORSIA, καθώς ολοκληρώνει το σχετικό κανονιστικό πλαίσιο.
Η Ιαπωνία, ένας από τους σημαντικούς αγοραστές πιστώσεων, ανέφερε ότι οι περιορισμένες διοικητικές δυνατότητες ορισμένων χωρών καθυστερούν τις εγκρίσεις.
Το παράδειγμα της Ζιμπάμπουε
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Cicada στη Ζιμπάμπουε, η οποία αναπτύσσει έργο αντικατάστασης παραδοσιακών εστιών μαγειρέματος με καθαρότερες λύσεις. Η εταιρεία είχε εξασφαλίσει ενδιαφέρον αγοραστών για περίπου ένα εκατομμύριο πιστώσεις άνθρακα.
Ωστόσο, μετά τις τεχνικές επιφυλάξεις του συμβουλευτικού οργάνου του ICAO, οι πιστώσεις της δεν έχουν ακόμη γίνει αποδεκτές στο CORSIA. Η εμπορική διευθύντρια της Cicada, Κάρεν Τζίρι, δήλωσε ότι ορισμένοι υποψήφιοι αγοραστές αποσύρθηκαν, αναγκάζοντας την εταιρεία να στραφεί στην εθελοντική αγορά άνθρακα, όπου οι τιμές είναι χαμηλότερες.
«Αναγκαστήκαμε να αναδιαρθρώσουμε ολόκληρη τη λειτουργία μας», ανέφερε. Ως αποτέλεσμα, πολλά νοικοκυριά που επρόκειτο να αποκτήσουν καθαρότερες εστίες μαγειρέματος εξακολουθούν να περιμένουν.
COP31: Η πρώτη μεγάλη δοκιμασία του CORSIA
Η αποτελεσματικότητα του CORSIA αναδεικνύεται σε σημαντικό ζήτημα της COP31, καθώς οι κυβερνήσεις αναζητούν νέες πηγές χρηματοδότησης για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Ο πρεσβευτής της Αντίγκουα και Μπαρμπούντα στον ΟΗΕ, Γουόλτον Γουέμπσον, χαρακτήρισε το 2027 κρίσιμη χρονιά για την αξιολόγηση του συστήματος. «Αυτή θα είναι μια πραγματική δοκιμασία για το κατά πόσον μπορούμε να επιτύχουμε ουσιαστική πρόοδο», δήλωσε στο Reuters.
Το βασικό ερώτημα είναι εάν η διεθνής αγορά θα μπορέσει να προσφέρει εγκαίρως αρκετές αξιόπιστες πιστώσεις άνθρακα, ώστε οι αεροπορικές εταιρείες να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους χωρίς να αντιμετωπίσουν δυσανάλογο οικονομικό βάρος.
Με τη ζήτηση να υπερβαίνει ήδη κατά πολύ τη διαθέσιμη προσφορά, το CORSIA βρίσκεται μπροστά στην πρώτη μεγάλη δοκιμασία εφαρμογής του. Αν οι καθυστερήσεις συνεχιστούν, ο λογαριασμός για τη ρύπανση από τις αεροπορικές εταιρείες μπορεί να φτάσει έως και τα 9 δισ. δολάρια, ενώ η αξιοπιστία ολόκληρου του παγκόσμιου συστήματος θα κριθεί από την ικανότητά του να συνδυάσει περιβαλλοντική αποτελεσματικότητα, διαφάνεια και πραγματική χρηματοδότηση καθαρών έργων.
