Ένα βίντεο που κυκλοφόρησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στο οποίο φέρεται ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης να τραγουδά μαζί με άλλους κληρικούς το γνωστό μικρασιάτικο τραγούδι «Στο ’πα και στο ξαναλέω», αναζωπύρωσε τη συζήτηση για την παρουσία των ιερέων στο διαδίκτυο. Το περιστατικό στάθηκε αφορμή για να έρθει στο προσκήνιο ένα ευρύτερο ζήτημα: ποια πρέπει να είναι τα όρια, ο σκοπός και ο τρόπος της δημόσιας ψηφιακής παρουσίας των κληρικών.
Το θέμα απασχόλησε την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, η οποία αφιέρωσε ειδική εισήγηση στην «αυξανόμενη παρουσία των Κληρικών στο διαδίκτυο». Όπως επισημάνθηκε, το διαδίκτυο δεν αποτελεί πλέον μια παράλληλη ή περιθωριακή πραγματικότητα, αλλά αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι κληρικοί καλούνται να επικοινωνήσουν με την κοινωνία και ιδιαίτερα με τους νέους, χωρίς όμως να αλλοιώσουν τον ρόλο και την αποστολή τους.
Η Ιερά Σύνοδος αναγνωρίζει ότι τα σύγχρονα μέσα μπορούν να λειτουργήσουν ως χρήσιμα εργαλεία ποιμαντικής, ενημέρωσης και επικοινωνίας. Παράλληλα, προειδοποιεί για τους κινδύνους που μπορεί να προκύψουν από την υπερβολική ή άκριτη χρήση τους: την αυτοπροβολή, την πόλωση, τη διάδοση ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών, την έκθεση προσωπικών δεδομένων και τη δημιουργία μιας εικόνας που απομακρύνεται από το εκκλησιαστικό ήθος.
«Ούτε η άκριτη αποδοχή του, αλλά ούτε και μια φοβική αντιμετώπιση, που θα οδηγούσε σε γενική απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, είναι σωστή. Χρειάζεται κι εδώ, εκτός από την επαγρύπνηση και η αρετή των αρετών: η διάκριση!», αναφέρεται χαρακτηριστικά στην εισήγηση.
Οι αρχές για την ψηφιακή παρουσία των κληρικών
Η Ιερά Σύνοδος θέτει ένα πλαίσιο βασικών αρχών για τη χρήση του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από τους κληρικούς. Κεντρική θέση κατέχει η υπενθύμιση ότι ο κληρικός παραμένει κληρικός και στο διαδίκτυο. Η ψηφιακή του παρουσία δεν τον καθιστά αυτόνομη εκκλησιαστική αυθεντία ούτε του επιτρέπει να λειτουργεί αποκομμένος από τον Επίσκοπο, την τοπική Εκκλησία και την Ιερά Σύνοδο.
Η δημόσια έκφραση ενός κληρικού χρειάζεται να χαρακτηρίζεται από αυτοσυγκράτηση και υπευθυνότητα. Δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει δημόσια τοποθέτηση για κάθε γεγονός, κοινωνικό ζήτημα ή επικαιρότητα. Αντίθετα, η σιωπή, η προσεκτική στάθμιση και η αποφυγή βιαστικών σχολίων μπορεί συχνά να αποτελούν πιο υπεύθυνες επιλογές.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στην ανάγκη ελέγχου των πληροφοριών πριν από κάθε αναδημοσίευση. Καμία είδηση δεν θα πρέπει να αναπαράγεται χωρίς διασταύρωση, ειδικά όταν αφορά πρόσωπα, κοινωνικές εντάσεις ή σοβαρά εκκλησιαστικά ζητήματα. Παράλληλα, ακόμη και όταν υπάρχει διαφωνία, δεν δικαιολογούνται οι ύβρεις, η χλεύη, η διαπόμπευση και η προσωπική απαξίωση.
Οι εμπιστευτικές ποιμαντικές σχέσεις δεν μπορούν να μετατρέπονται σε υλικό δημοσιότητας. Οι προσωπικές επικοινωνίες, τα μηνύματα και οι συζητήσεις που πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της ποιμαντικής διακονίας απαιτούν διακριτικότητα και προστασία. Η ψηφιακή επικοινωνία δεν καταργεί την ανάγκη σεβασμού της ιδιωτικότητας και των προσωπικών ορίων.
Δεν είναι προσωπικό brand ο κληρικός
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της εισήγησης είναι η σαφής θέση ότι η διαδικτυακή δράση δεν πρέπει να οικοδομεί ένα προσωπικό «brand» ή μια «φίρμα-είδωλο» κληρικού. Η δημόσια παρουσία δεν έχει ως στόχο τη δημιουργία ενός ψηφιακού σταρ, τη συγκέντρωση ακολούθων ή την καλλιέργεια μιας προσωποκεντρικής εικόνας.
Αντίθετα, η επικοινωνία του κληρικού οφείλει να παραπέμπει στον Χριστό και στην Εκκλησία. Η προσωπική προβολή δεν μπορεί να υποκαθιστά την εκκλησιαστική αποστολή ούτε να μετατρέπει την ποιμαντική διακονία σε μηχανισμό δημοτικότητας. Με άλλα λόγια, δεν είναι προσωπικό brand ο κληρικός, αλλά πρόσωπο που υπηρετεί μια ευρύτερη πνευματική και εκκλησιαστική πραγματικότητα.
Η Ιερά Σύνοδος υπογραμμίζει ακόμη ότι η διαδικτυακή επικοινωνία θα πρέπει, όπου είναι δυνατόν, να οδηγεί στην πραγματική συνάντηση: στην Ενορία, στη λατρευτική ζωή και στην κοινωνία των προσώπων. Η ψηφιακή επαφή μπορεί να αποτελέσει την αρχή μιας γνωριμίας ή ενός διαλόγου, δεν μπορεί όμως να αντικαταστήσει την ανθρώπινη παρουσία, τη συμμετοχή και το κοινό βίωμα.
Για τον λόγο αυτό θεωρείται απαραίτητη και η βασική κατάρτιση των κληρικών στην ψηφιακή επικοινωνία. Οι ιερείς χρειάζεται να γνωρίζουν τον τρόπο λειτουργίας των πλατφορμών, τους μηχανισμούς που ενισχύουν τον εθισμό και την πόλωση, αλλά και τα νέα ζητήματα που δημιουργεί η Τεχνητή Νοημοσύνη.
Η επικοινωνία με τους νέους και τα όρια της έκθεσης
Σχολιάζοντας το θέμα στο ΕΡΤnews, ο καθηγητής Θεολογίας του ΕΚΠΑ Ιωάννης Παναγιωτόπουλος σημείωσε ότι οι κληρικοί, όπως κάθε δημόσιο πρόσωπο, εκφέρουν δημόσιο λόγο. Ο λόγος αυτός, όπως τόνισε, χρειάζεται να εντάσσεται στη λειτουργία και τη δομή της Εκκλησίας.
Αναφερόμενος στο βίντεο με τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης, υπογράμμισε ότι μπορεί να πρόκειται για μια ιδιωτική στιγμή ενός ανθρώπου, ο οποίος όμως κατέχει ταυτόχρονα ειδικό ρόλο και θεσμική θέση. Μια τέτοια στιγμή ενδέχεται να μην ερμηνευτεί με τον ίδιο τρόπο από όλους, ιδιαίτερα όταν μεταφέρεται από το ιδιωτικό περιβάλλον στη δημόσια σφαίρα των social media.
Ο καθηγητής σημείωσε ότι η σύγχρονη πραγματικότητα έχει αλλάξει και πως η Εκκλησία βρίσκεται σε διαρκή διάλογο μαζί της. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα επικοινωνίας με τη νεολαία, υπό την προϋπόθεση ότι διατηρούνται το μέτρο, η διάκριση και ο σεβασμός στον εκκλησιαστικό ρόλο.
Η παρουσία των κληρικών στο διαδίκτυο δεν αποτελεί πρόσκαιρο φαινόμενο και αναμένεται να ενισχυθεί τα επόμενα χρόνια. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς η Εκκλησία θα βρίσκεται εκεί όπου βρίσκεται ο άνθρωπος, χωρίς να χάνει τον τρόπο με τον οποίο υπάρχει ως Εκκλησία. Η απάντηση, σύμφωνα με την Ιερά Σύνοδο, δεν βρίσκεται ούτε στην πλήρη απόρριψη ούτε στην άκριτη αποδοχή, αλλά στη συνειδητή, υπεύθυνη και διακριτική χρήση των ψηφιακών μέσων. Δεν είναι προσωπικό brand ο κληρικός· είναι φορέας μιας αποστολής που οφείλει να οδηγεί από την οθόνη στην ουσιαστική συνάντηση και από την ψηφιακή εικόνα στην πραγματική εκκλησιαστική ζωή.
