Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει μια ριζική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο θα σχεδιάζονται, θα κατανέμονται και θα υλοποιούνται οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις την περίοδο 2028-2034. Στο επίκεντρο βρίσκονται τα νέα εθνικά σχέδια του προϋπολογισμού 2028-2034, τα οποία αναμένεται να αντικαταστήσουν το σημερινό σύνθετο σύστημα ξεχωριστών ταμείων και προγραμμάτων.
Με βάση την πρόταση, κάθε κράτος μέλος θα καταρτίζει ένα ενιαίο Εθνικό και Περιφερειακό Σχέδιο Εταιρικής Σχέσης. Σε αυτό θα συνδέονται άμεσα οι ευρωπαϊκοί πόροι με συγκεκριμένες επενδύσεις, μεταρρυθμίσεις, στόχους και ορόσημα. Τα κράτη θα αποκτήσουν μεγαλύτερη ευελιξία στον σχεδιασμό των πολιτικών τους, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα ενισχύσει τον ρόλο της στην εποπτεία, την αξιολόγηση και την έγκριση των πληρωμών.
Τα νέα εθνικά σχέδια του προϋπολογισμού 2028-2034
Κάθε χώρα θα πρέπει να υποβάλει ένα επταετές σχέδιο, το οποίο θα συμφωνηθεί με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Το σχέδιο θα περιγράφει αναλυτικά τις επενδύσεις και τις μεταρρυθμίσεις που θα χρηματοδοτηθούν, καθώς και τους δείκτες και τα ορόσημα που θα πρέπει να επιτευχθούν.
Η νέα προσέγγιση θυμίζει σε αρκετά σημεία τη λογική των εθνικών σχεδίων του Ταμείου Ανάκαμψης, όμως η εμβέλειά της θα είναι πολύ μεγαλύτερη. Στο ίδιο πλαίσιο προβλέπεται να συγκεντρωθούν πόροι που σήμερα κατανέμονται μέσω διαφορετικών ταμείων και προγραμμάτων, όπως:
– η πολιτική συνοχής,
– η Κοινή Αγροτική Πολιτική και η αγροτική ανάπτυξη,
– η κοινωνική πολιτική και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο+,
– η αλιεία και η θαλάσσια πολιτική,
– η μετανάστευση,
– η διαχείριση των συνόρων,
– η εσωτερική ασφάλεια,
– το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα.
Η Επιτροπή έχει ήδη προετοιμάσει ένα εγχειρίδιο 101 σελίδων για τη σύνταξη των Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων Εταιρικής Σχέσης, τα οποία είναι γνωστά ως NRPP. Το έγγραφο, με ημερομηνία 22 Ιουλίου 2026, χαρακτηρίζεται σχέδιο και «ζωντανό έγγραφο». Δεν έχει ακόμη εγκριθεί επίσημα και αναμένεται να τροποποιηθεί, ανάλογα με το τελικό κείμενο του κανονισμού που θα συμφωνήσουν το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Ένα ενιαίο σχέδιο αντί για πολλά προγράμματα
Η προτεινόμενη αρχιτεκτονική προβλέπει την αντικατάσταση των επιμέρους προγραμμάτων για τη συνοχή, τη γεωργία, την αλιεία, τη μετανάστευση, την ασφάλεια και την κλιματική πολιτική από ένα ολοκληρωμένο εθνικό σχέδιο.
Το εγχειρίδιο της Επιτροπής διακρίνει τρεις βασικές κατηγορίες μέτρων:
1. μεταρρυθμίσεις,
2. επενδύσεις,
3. παρεμβάσεις που χρηματοδοτούνται με βάση τις εκροές.
Κάθε μέτρο θα πρέπει να εντάσσεται σε μία μόνο κατηγορία. Δεν θα μπορεί, δηλαδή, να χαρακτηρίζεται ταυτόχρονα ως μεταρρύθμιση και επένδυση ή να συνδυάζει διαφορετικούς μηχανισμούς χρηματοδότησης.
Τα παραδείγματα που περιλαμβάνονται στο σχέδιο δείχνουν το εύρος των δράσεων που θα μπορούν να ενταχθούν. Μεταξύ άλλων, αναφέρονται η ενοποίηση των δεδομένων συνοριοφυλακής, ακτοφυλακής και τελωνείων σε ένα Εθνικό Κέντρο Συντονισμού, η προετοιμασία για την αντιμετώπιση χημικών, βιολογικών, ραδιολογικών και πυρηνικών απειλών, η απλούστευση των διαδικασιών αδειοδότησης για την κατασκευή κατοικιών και η ένταξη μεταναστών στην αγορά εργασίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η ημερομηνία επιλεξιμότητας. Κατά κανόνα, θα χρηματοδοτούνται μέτρα των οποίων η υλοποίηση θα ξεκινήσει από την 1η Ιανουαρίου 2028. Επομένως, μια σύμβαση που θα υπογραφεί τον Οκτώβριο του 2027 δεν θα αποκλείει αυτόματα τη χρηματοδότηση, εφόσον οι εργασίες αρχίσουν το 2028 και δεν δηλωθούν προπαρασκευαστικές δαπάνες. Ειδικός κανόνας προβλέπεται για τα Κοινωνικά Σχέδια για το Κλίμα, όπου η ημερομηνία επιλεξιμότητας ορίζεται στις 30 Ιουνίου 2024.
Υποχρεωτικοί στόχοι για κοινωνία, κλίμα και αγροτικές περιοχές
Η πρόταση περιλαμβάνει δεσμευτικά ποσοστά για συγκεκριμένες κατηγορίες δαπανών. Τουλάχιστον το 14% της ενωσιακής συνεισφοράς κάθε σχεδίου θα πρέπει να κατευθύνεται σε κοινωνικούς στόχους.
Παράλληλα, κάθε σχέδιο θα πρέπει να περιλαμβάνει τουλάχιστον μία επένδυση σε καθεμία από τις ακόλουθες κατηγορίες:
– κοινωνική ένταξη,
– επισιτιστική και βασική υλική συνδρομή,
– καταπολέμηση της παιδικής φτώχειας,
– αντιμετώπιση της ανεργίας των νέων.
Επιπλέον, τουλάχιστον το 43% της ευρωπαϊκής συνεισφοράς, εξαιρουμένων των μέτρων άμυνας και ασφάλειας, θα πρέπει να συμβάλλει στην επίτευξη κλιματικών και περιβαλλοντικών στόχων. Τουλάχιστον το 10% θα πρέπει να αφορά δράσεις σε αγροτικές περιοχές.
Η συμβολή κάθε μέτρου θα υπολογίζεται με συντελεστές 0%, 40% ή 100%, ανάλογα με το αντικείμενο της δράσης και τον βαθμό στον οποίο εξυπηρετεί τους συγκεκριμένους στόχους.
Για την πολιτική συνοχής προβλέπονται επίσης ελάχιστα επίπεδα εθνικής συμμετοχής: 15% για τις λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες, 40% για τις περιφέρειες μετάβασης και 60% για τις περισσότερο αναπτυγμένες. Εάν οι πόροι για τις δύο τελευταίες κατηγορίες μειωθούν κατά περισσότερο από 25% σε σχέση με την περίοδο 2021-2027, το κράτος μέλος θα πρέπει να αιτιολογήσει τη μείωση με αντικειμενικά στοιχεία.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στις νησιωτικές και παράκτιες περιοχές, καθώς και στα μικρά νησιά του Αιγαίου. Το εγχειρίδιο διευκρινίζει ακόμη ότι η συνήθης συντήρηση υποδομών δεν θεωρείται επένδυση και, κατά κανόνα, δεν θα χρηματοδοτείται. Ο ΦΠΑ, επίσης, δεν θα περιλαμβάνεται στις εκτιμήσεις κόστους.
Πληρωμές με βάση τα αποτελέσματα
Η σημαντικότερη ίσως αλλαγή αφορά τον μηχανισμό πληρωμών. Οι εκταμιεύσεις δεν θα βασίζονται στις πραγματικές δαπάνες, αλλά στην επίτευξη προκαθορισμένων οροσήμων, στόχων και εκροών.
Παρότι οι εκτιμήσεις κόστους θα εξακολουθήσουν να χρησιμοποιούνται για τον υπολογισμό της αξίας κάθε οροσήμου, η Επιτροπή δεν θα αποζημιώνει τα κράτη με βάση τα τιμολόγια ή το συνολικό ύψος των δαπανών. Το άθροισμα των πληρωμών θα πρέπει να αντιστοιχεί στην ενωσιακή συνεισφορά, αφού αφαιρεθεί ποσοστό 2,91% για τεχνική βοήθεια.
Ακόμη και μεταρρυθμίσεις χωρίς άμεσο δημοσιονομικό κόστος θα μπορούν να αποκτούν χρηματοδοτική αξία ανάλογη της σημασίας τους. Μεταρρυθμίσεις μεγάλης εμβέλειας, όπως στον τομέα της υγείας, της μακροχρόνιας φροντίδας ή της δημόσιας διοίκησης, θα μπορούν να συνδέονται με υψηλότερες πληρωμές από ό,τι περιορισμένες τεχνικές αλλαγές.
Η χρηματοδότηση των μεταρρυθμίσεων θα προέρχεται από ποσά που θα αφαιρούνται από επενδύσεις. Για παράδειγμα, σε επένδυση ύψους 100 εκατ. ευρώ, ποσό 15 εκατ. ευρώ μπορεί να συνδεθεί με μεταρρύθμιση άλλου φορέα. Η Επιτροπή θα καταβάλλει 85 εκατ. ευρώ για τα ορόσημα της επένδυσης και 15 εκατ. ευρώ για τη μεταρρύθμιση, ενώ η διαχειριστική αρχή θα λαμβάνει συνολικά 100 εκατ. ευρώ από το κράτος.
Τα κονδύλια εισοδηματικής στήριξης της ΚΑΠ και της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής δεν θα μπορούν να χρηματοδοτούν μεταρρυθμίσεις. Παράλληλα, η Επιτροπή προτείνει υψηλότερες πληρωμές στα πρώτα ορόσημα κάθε επένδυσης, ώστε να περιοριστούν οι καθυστερήσεις και οι ανεκτέλεστες υποχρεώσεις.
Γεωργία, αλιεία και μετανάστευση
Σε τομείς όπου τα ορόσημα δεν θεωρούνται κατάλληλος μηχανισμός, οι πληρωμές θα βασίζονται στις εκροές. Στη γεωργία, αυτό αφορά την εισοδηματική στήριξη ανά έκταση, τη συνδεδεμένη στήριξη, την ειδική ενίσχυση για το βαμβάκι και τις πληρωμές σε περιοχές με φυσικούς περιορισμούς.
Στην αλιεία προβλέπονται πληρωμές για την προσωρινή ή οριστική παύση δραστηριοτήτων. Στον τομέα της μετανάστευσης, ο μηχανισμός θα καλύπτει την επανεγκατάσταση, την ανθρωπιστική εισδοχή και τη μετεγκατάσταση.
Η στήριξη για τη μετανάστευση και τα σύνορα δεν θα κατανέμεται εξ ολοκλήρου από την αρχή. Θα εντάσσεται σταδιακά στα εθνικά σχέδια μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού, γνωστού ως EU Facility.
Για τις ετήσιες αγροτικές ενισχύσεις, οι πληρωμές προς τους δικαιούχους θα πρέπει να ολοκληρώνονται έως τις 30 Ιουνίου του επόμενου έτους. Η Επιτροπή, από την πλευρά της, δεσμεύεται να εκταμιεύει τα ποσά εντός 60 ημερών από την υποβολή έγκυρου αιτήματος πληρωμής.
Χρονοδιάγραμμα και πολιτικές αντιδράσεις
Τα κράτη μέλη θα πρέπει να υποβάλουν αναθεωρημένα σχέδια στο πλαίσιο της ενδιάμεσης επανεξέτασης έως τις 31 Μαρτίου 2031. Τα σχέδια θα περιλαμβάνουν νέα κοστολόγηση, καθώς και προτάσεις για τη χρήση του αποθεματικού ευελιξίας. Το τελευταίο αίτημα πληρωμής θα μπορεί να υποβληθεί έως τις 31 Οκτωβρίου 2035.
Η πρόταση έχει ήδη προκαλέσει αντιδράσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και σε περιφερειακούς φορείς. Ευρωβουλευτές εκφράζουν φόβους ότι η συγκέντρωση πολλών πολιτικών σε ένα εθνικό σχέδιο μπορεί να οδηγήσει σε «επανεθνικοποίηση» σημαντικού μέρους του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού.
Παράλληλα, υπάρχει ανησυχία ότι θα περιοριστεί ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, των περιφερειακών αρχών, των δήμων και των κοινωνικών εταίρων. Η βασική ένσταση αφορά τον κίνδυνο ενίσχυσης των κεντρικών κυβερνήσεων εις βάρος των περιφερειών. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η πολιτική συνοχής μπορεί να χάσει τον περιφερειακό της χαρακτήρα, εάν οι αποφάσεις λαμβάνονται κυρίως σε εθνικό επίπεδο.
Το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο απαιτεί ομοφωνία στο Συμβούλιο και έγκριση από την πλειοψηφία των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Στόχος είναι να ολοκληρωθεί η συμφωνία έως το τέλος του 2026, να εγκριθούν οι σχετικές νομοθετικές πράξεις μέσα στο 2027 και να ξεκινήσει κανονικά η χρηματοδότηση από τον Ιανουάριο του 2028.
Το τελικό σχήμα των νέων εθνικών σχεδίων του προϋπολογισμού 2028-2034 δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί. Ωστόσο, το εγχειρίδιο της Επιτροπής αποτελεί ήδη τον πρώτο οδικό χάρτη για τις εθνικές διοικήσεις. Η τελική συμφωνία θα δείξει αν η νέα αρχιτεκτονική θα προσφέρει την ευελιξία και την ταχύτητα που υπόσχεται ή αν θα οδηγήσει σε υπερβολική συγκέντρωση εξουσιών στις κεντρικές κυβερνήσεις και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
