Η Λατινική Αμερική έχει συχνά περιγραφεί ως μια ήπειρος πολιτικών εκκρεμών. Από τη στροφή προς τις μεταρρυθμίσεις της αγοράς τη δεκαετία του 1990, στην «ροζ παλίρροια» της Αριστεράς στις αρχές του 21ου αιώνα, στη νέα άνοδο της Δεξιάς μετά μερικά χρόνια και κατόπιν στην επιστροφή πάλι προοδευτικών κυβερνήσεων, οι πολιτικοί κύκλοι φαίνεται να διαδέχονται ο ένας τον άλλον. Σήμερα το εκκρεμές δείχνει να κινείται και πάλι, αυτή τη φορά κυρίως προς τα δεξιά.
Αργεντινή, Εκουαδόρ, Βολιβία, Χιλή, Κόστα Ρίκα, Κολομβία, Περού και άλλες χώρες έχουν καταγράψει τα πολύ πρόσφατα χρόνια κι ακόμη και τους τελευταίους μήνες εκλογικές μετατοπίσεις προς διαφορετικές εκδοχές της Δεξιάς. Δεν πρόκειται βεβαίως για ένα ενιαίο πολιτικό ρεύμα: αλλού κυριαρχεί ο οικονομικός φιλελευθερισμός, αλλού ο κοινωνικός συντηρητισμός, αλλού η σκληρή ατζέντα ασφάλειας και αλλού ένας νέος δεξιός λαϊκισμός. Ωστόσο, η περιφερειακή τάση είναι πλέον αρκετά ευδιάκριτη.
Στο επίκεντρο τελευταία βρέθηκε η Βραζιλία – η μεγαλύτερη χώρα, οικονομία και δημοκρατία της Λατινικής Αμερικής.
Ο πρώτος γύρος των προεδρικών εκλογών της 4ης Οκτωβρίου έδωσε μάλιστα μια εικόνα που πριν από λίγα χρόνια θα φαινόταν δύσκολα προβλέψιμη: ο Φλάβιο Μπολσονάρου, γιος και πολιτικός κληρονόμος του πρώην προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρο, συγκέντρωσε 47,03%, αφήνοντας δεύτερο, με 45,16%, τον 80χρονο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα. Τελικά, όμως, στον δεύτερο, κυρίως με κινητοποίηση μερίδας Βραζιλιάνων που δεν είχαν ψηφίσει στον πρώτο, ο νυν Πρόεδρος επικράτησε του αντιπάλου του, σχεδόν αναπάντεχα, με 51,79% έναντι 48,21%.
Όμως, επίσης σημαντικό είναι πως, εκτός από τις προεδρικές κάλπες, το αντιπολιτευόμενο Φιλελεύθερο Κόμμα, το PL που υποστηρίζει τον Mπολσονάρου, είχε αναδειχθεί το προηγούμενο διάστημα ισχυρότερη μεμονωμένη δύναμη και στα δύο σώματα του Κογκρέσου, εκλέγοντας 121 από τους 513 βουλευτές, ενώ ενισχύθηκε εντυπωσιακά και στη Γερουσία. Ακόμη, η δεξιά της Βραζιλίας διαθέτει πλέον κυβερνήτες στις περισσότερες επαρχίες της χώρας, με αυξημένες αρμοδιότητες σε εσωτερικά/τοπικά ζητήματα. Αυτό σημαίνει ότι ο Λούλα, παρά την επανεκλογή του, θα κυβερνήσει σε ένα πολιτικό περιβάλλον αισθητά δυσκολότερο και περισσότερο συντηρητικό.
Γιατί όμως, το στρατόπεδο Λούλα δυσκολεύτηκε ιδιαίτερα να αποκτήσει μια περιορισμένη εκλογική πρωτιά, ενώ διαθέτει επιτεύγματα τα οποία υπό άλλες συνθήκες θα μπορούσαν να μεταφραστούν ευκολότερα σε υποστήριξη. Π.χ. διατήρησε στο επίκεντρο τις κοινωνικές πολιτικές, είχε ορισμένες οικονομικές επιτυχίες, ενώ στον Αμαζόνιο η αποψίλωση υποχώρησε το 2025-26 στα χαμηλότερα επίπεδα από τότε που άρχισε η επίσημη καταγραφή.
Η απάντηση βρίσκεται πιθανότατα βαθύτερα από τους οικονομικούς δείκτες. Η εγκληματικότητα και το αίσθημα ανασφάλειας, η κοινωνική πόλωση, η ισχύς του αγροτικού και επιχειρηματικού κόσμου, αλλά και η θεαματική πολιτική άνοδος των ευαγγελικών Εκκλησιών, απέναντι στους παραδοσιακούς καθολικούς της Βραζιλίας, έχουν μεταβάλει την κοινωνική γεωγραφία της χώρας. Η περίφημη συμμαχία «Bible, Bullets and Beef» (Βίβλος-Σφαίρες και Bοοειδή) από Ευαγγελικούς, δυνάμεις της σκληρής γραμμής στην ασφάλεια και ισχυρά αγροτικά/κτηνοτροφικά συμφέροντα — δημιούργησε ισχυρούς πυλώνες του μπολσοναρισμού.
Πάντως, η επιλογή της Βραζιλίας θα έχει σημασία πολύ πέρα από τα σύνορά της. Μια νίκη του Φλάβιο Μπολσονάρου θα μπορούσε να φέρει μεγαλύτερη σύγκλιση με την Ουάσινγκτον του Ντόναλντ Τραμπ και την Αργεντινή του Χαβιέρ Μιλέι και να επηρεάσει αρνητικά τις σχέσεις της Μπραζίλια με την Κίνα, τους BRICS, την Ευρωπαϊκή Ένωση και τον Παγκόσμιο Νότο. Αντίθετα, η τέταρτη τώρα προεδρική θητεία Λούλα θα διατηρήσει πιθανότατα την παραδοσιακή βραζιλιάνικη στρατηγική αυτονομία και τον πολυδιάστατο διεθνή ρόλο της χώρας.
Κι όλα αυτά συμβαίνουν ενώ η κυβέρνηση Τραμπ επαναφέρει με νέα μορφή την αντίληψη μιας αμερικανικής «σφαίρας επιρροής» στο δυτικό ημισφαίριο – αυτό που έχει ήδη ονομαστεί «Δόγμα Donroe», από τον συνδυασμό των λέξεων Donald (Trump) και Monroe. Η Βραζιλία βρέθηκε αναπόφευκτα στο κέντρο αυτής της γεωπολιτικής αναμέτρησης.
Έτσι, το πραγματικό ερώτημα είναι ευρύτερο: παρακολουθούμε μια νέα, σταθερότερη συντηρητική εποχή στη Λατινική Αμερική ή απλώς την επόμενη φάση του ιστορικού εκκρεμούς της περιοχής; Και πόσο η Βραζιλία, με το δημογραφικό, οικονομικό και γεωπολιτικό της βάρος, μπορεί να επιδράσει στην κατεύθυνση που θα κινηθεί ολόκληρη η υποήπειρος;
Τα θέματα αυτά εξετάζονται στο 90ό podcast της σειράς «Διεθνής Ματιά», την οποία δημιουργεί ο Πολυδεύκης Παπαδόπουλος για το ERTNews Radio και το ERTecho. Καλεσμένη είναι η Έλενα Λαζάρου, διεθνολόγος, Γενική Διευθύντρια του ΕΛΙΑΜΕΠ, με μακρά ερευνητική εμπειρία στη Λατινική Αμερική και ειδικότερα στη Βραζιλία.
Στη «Διεθνή Ματιά» κάθε βδομάδα δύο φορές (με πρώτη ανάρτηση στο ERTecho τα Σάββατα και τις Κυριακές στην ενότητα Podcasts>ERTNews), ανοίγει ένα παράθυρο ώστε να κοιτάμε από την Ελλάδα τον Κόσμο, αλλά για να επιστρέφουμε ξανά στη χώρα μας και τα δικά της ζητήματα μέσα από αυτό το γύρο και μια ευρύτερη σκοπιά. Σε κάθε pod εξετάζεται ένα σημαντικό γεγονός, ένα φαινόμενο παγκόσμιας σημασίας, μια μεγάλη τάση από το χώρο της πολιτικής, των διεθνών σχέσεων, της οικονομίας, της οικολογίας, της επιστήμης και τεχνολογίας ή και του πολιτισμού, που επηρεάζει καθοριστικά και καθολικά τη ζωή, αλλά και την κατάσταση στη χώρα μας. Και κάθε φορά γίνεται με τη συμμετοχή ιδιαίτερα επιλεγμένων καλεσμένων, που είναι ειδικοί σε καθέναν από αυτούς τους τομείς.
