Στενά του Ορμούζ: Οι κρυφές περιφερειακές δυναμικές που υποτιμούν οι ΗΠΑ

Πράγματι, όπως η Κρίση του Σουέζ το 1956 σηματοδότησε την παρακμή της παλιάς Βρετανικής Αυτοκρατορίας, η κρίση του Ορμούζ το 2026 ενδέχεται να μείνει στην ιστορία ως σημείο καμπής για την παγκόσμια τάξη υπό αμερικανική ηγεσία.

Οι απαρχές των πετρελαϊκών μοναρχιών

Οι μεγάλες δυνάμεις επιδίωκαν ανέκαθεν τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ. Μετά την εκδίωξη των Πορτογάλων στις αρχές του 17ου αιώνα, η αυτοκρατορική Βρετανία εξελίχθηκε στη βασική εξωτερική δύναμη της περιοχής για τους επόμενους τρεισήμισι αιώνες. Κατά τη διάρκεια της Pax Britannica, η εμπορική ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ —απαραίτητη για τη σύνδεση με τις αποικιακές κτήσεις της Βρετανίας στη Νότια Ασία— αντιμετώπιζε επιθέσεις από τοπικούς πειρατές με γρήγορα παραδοσιακά σκάφη (dhows), οι οποίοι εμφανίζονταν και εξαφανίζονταν στις πολύπλοκες και συχνά ομιχλώδεις ακτές.

Μη κατανοώντας πλήρως τη γεωγραφία και την ανθρωπογεωγραφία της περιοχής, οι Βρετανοί προχώρησαν σε λεπτομερή χαρτογράφηση ακτών και πληθυσμών. Στη συνέχεια, υιοθέτησαν πολιτική συνεργασίας με επιλεγμένες φυλές και σεΐχηδες μέσω οικονομικών κινήτρων. Παράλληλα, συνεργάστηκαν στενά με τον ισχυρό σουλτάνο του Ομάν, ο οποίος διοικούσε ένα εκτεταμένο βασίλειο από τον Περσικό Κόλπο έως τη Ζανζιβάρη στην ανατολική Αφρική, με στόχο τον έλεγχο των «ατίθασων» παράκτιων πληθυσμών.

Αυτή η πρακτική διαμόρφωσε ένα πρότυπο ενίσχυσης τοπικών φυλετικών ηγεμόνων στην ανατολική Αραβική χερσόνησο, το οποίο εξελίχθηκε στις σύγχρονες πετρελαϊκές μοναρχίες του 20ού αιώνα. Οι ίδιες φυλές και τα ίδια γένη που προώθησε η Βρετανία τον 19ο αιώνα αποτελούν σήμερα τις βασιλικές οικογένειες των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων (ΗΑΕ), του Κατάρ, του Μπαχρέιν και του Κουβέιτ (η Σαουδική Αραβία εξελίχθηκε πιο αυτόνομα). Το αποτέλεσμα ήταν η μακροχρόνια και ασφαλής διέλευση εμπορικών ροών πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω του Ορμούζ.

Όταν οι ΗΠΑ ανέλαβαν τη βρετανική ευθύνη ασφαλείας στον Περσικό Κόλπο μετά το 1971, οπότε τα κράτη της ανατολικής Αραβίας απέκτησαν επίσημη ανεξαρτησία, επικεντρώθηκαν σε αυτές τις ήδη εγκαθιδρυμένες ελίτ, παραμελώντας άλλες κοινωνικές και εθνοτικές πραγματικότητες.

Παράλληλα, οι τοπικοί ηγέτες και στις δύο πλευρές του Κόλπου διαμόρφωσαν στενά εθνικιστικά κινήματα βασισμένα στην αραβική σουνιτική ισλαμική ταυτότητα (με εξαίρεση το Ομάν, το οποίο είναι εν μέρει προσηλυτισμένη στον ιμπαντισμό) και στην περσική σιιτική ισλαμική ταυτότητα. Η εξέλιξη αυτή ενίσχυσε την εντύπωση μιας πολιτισμικά και πολιτικά ομογενοποιημένης περιοχής.

Παρά ταύτα, πολύ διαφορετικές κοινότητες εξακολουθούν να ζουν και στις δύο ακτές του Κόλπου. Η βόρεια ακτή φιλοξενεί σημαντικά ποσοστά Αράβων και Μπαλούχων οι οποίοι ιστορικά είχαν τεταμένες σχέσεις με το ιρανικό κράτος, αλλά και με το Πακιστάν.

Ακόμη λιγότερο γνωστοί είναι οι πληθυσμοί της νότιας ακτής, συμπεριλαμβανομένης της ομανικής επαρχίας Μουσαντάμ στην άκρη της Αραβικής Χερσονήσου, η οποία σχηματίζει τα Στενά του Ορμούζ. Η περιοχή είναι προσβάσιμη μόνο με πλοίο από την ηπειρωτική χώρα του Ομάν, περιλαμβάνει ένα σύνθετο αρχιπέλαγος νησιών και απόκρημνων φιόρδ και περιβάλλεται από τα ΗΑΕ στα νότια και δυτικά. Μέρος του τοπικού πληθυσμού μιλά μια μόνο γλώσσα, τα Κουμζάρι, με στοιχεία αραβικών και περσικών. Οι κοινότητες αυτές ζουν για αιώνες σε στενή σχέση με τη θάλασσα. Για παράδειγμα, οι Κουμζάρι δεν χρησιμοποιούν βασικές κατευθύνσεις όπως βορράς και νότος, αλλά αναφέρονται μόνο σε «πάνω» και «κάτω», όπως θα έκανε ένας ψαράς σε σχέση με τα βάθη της θάλασσας και τα βουνά.

Πολλοί κάτοικοι του Μουσάνταμ φαινόταν να μην έχουν ιδιαίτερη προσήλωση στην ομανική τους υπηκοότητα. Πολλοί μάλιστα φορούσαν τις παραδοσιακές λευκές ρόμπες των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων που διακρίνουν τις διαφορετικές εθνικότητες των κρατών του Κόλπου. Αυτό εξηγεί την ειδική μεταχείριση που λαμβάνουν οι κάτοικοι του Μουσαντάμ, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνικής πρόνοιας που δεν είναι διαθέσιμη σε άλλες επαρχίες, ως μέσο διατήρησης της πιστότητας του πληθυσμού στη Μουσκάτ, την πρωτεύουσα του Ομάν.

Τοπικές δυνάμεις, παγκόσμιες εντάσεις

Όλα αυτά έχουν πιθανές συνέπειες για την τρέχουσα κρίση. Από τη μία πλευρά, η ιδεολογική νομιμοποίηση του ιρανικού κράτους έχει αποδυναμωθεί λόγω εσωτερικών αναταραχών και εξωτερικών πιέσεων από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ. Η εξουσία στην Τεχεράνη έχει περιοριστεί σε έναν στενό πυρήνα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Αυτή η αποδυνάμωση μπορεί να επιτρέψει την ανάδυση τοπικών ταυτοτήτων, ιδιαίτερα στις περιοχές γύρω από τα Στενά του Ορμούζ.

Από την άλλη πλευρά, το Ομάν βρίσκεται όλο και περισσότερο σε αντίθεση με τα ΗΑΕ σχετικά με το Ιράν και τον πόλεμο. Ενώ τα ΗΑΕ υιοθετούν πιο σκληρή στάση, το Ομάν —παραδοσιακά ουδέτερος διαμεσολαβητής— έχει κατηγορηθεί ότι εμπλέκεται με το Ιράν σε σχέδιο δημιουργίας συστήματος διοδίων στα Στενά, κάτι που το ίδιο διαψεύδει κατηγορηματικά.

Το ενδεχόμενο τα ΗΑΕ να εκμεταλλευτούν τις τοπικές πολιτικές ταυτότητας για να προσπαθήσουν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους τη στρατηγικής σημασίας χερσόνησο Μουσαντάμ είναι πραγματικό. Το κατά πόσο οι ΗΠΑ και άλλες χώρες του Κόλπου θα το αποτρέψουν παραμένει αβέβαιο. Η ευαισθησία του Ομάν σε αυτό είναι μεγάλη: σε πανεπιστημιακό σεμινάριο στη Μουσκάτ το 2019, ένας χάρτης που δεν παρουσίαζε το Μουσαντάμ ως ομανικό προκάλεσε έντονη αντίδραση στο ακροατήριο.

Εν τέλει, η περίπτωση των Στενών του Ορμούζ αντανακλά τις βαθιές ανακατατάξεις στο παγκόσμιο σύστημα. Όπως το 1956 η Βρετανία παρερμήνευσε την άνοδο του αραβικού εθνικισμού προσπαθώντας να διατηρήσει τον έλεγχο του Σουέζ, έτσι και σήμερα οι ΗΠΑ κινδυνεύουν να κάνουν παρόμοια λάθη στο Ορμούζ, αδυνατώντας να προσαρμοστούν στις τοπικές δυναμικές ενός κόσμου που αλλάζει ραγδαία.

Πηγή: The Conversation