Η υπογραφή της «Συμφωνίας Κοινής Άμυνας της Μέκκας» (Mecca Joint Defence Agreement) από τη Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και την Τουρκία την Παρασκευή (7/8) επιφέρει μια από τις σημαντικότερες στρατηγικές ανακατατάξεις στη Μέση Ανατολή και τη Δυτική Ασία τα τελευταία χρόνια. Η συμφωνία φέρεται να δεσμεύει τις τρεις χώρες να αντιμετωπίζουν μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός μέλους ως επίθεση εναντίον όλων — μια αρχή που αμέσως προκαλεί συγκρίσεις με το περίφημο Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ.
Το στρατηγικό τρίγωνο που σχηματίζεται συνδυάζει την οικονομική ισχύ της Σαουδικής Αραβίας, την αμυντική βιομηχανία της Τουρκίας με την νατοϊκή εμπειρία και τη μεγάλη στρατιωτική και πυρηνική ισχύ του Πακιστάν.
Η συμφωνία αμοιβαίας άμυνας που υπεγράφη από τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν, τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και τον πρωθυπουργό του Πακιστάν Σεχμπάζ Σαρίφ στην Τζέντα, εκτός από το ότι ορίζει ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον οποιασδήποτε από τις τρεις χώρες θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων, δεσμεύει επίσης τα μέρη σε στενότερη αμυντική συνεργασία και συλλογική αποτροπή. Αποτελεί δηλαδή μια επίσημη πολιτική δέσμευση πέρα από τις κοινές στρατιωτικές συνεργασίες και τις αγοραπωλησίες όπλων.
Το πλήρες κείμενο της συνθήκης δεν έχει δημοσιευτεί, όμως αξιωματούχοι περιέγραψαν αρκετά στοιχεία της Συμφωνίας της Μέκκας. Τουρκικές πηγές δήλωσαν ότι η συμφωνία βασίζεται στο Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, το δικαίωμα στην ατομική και συλλογική αυτοάμυνα, δίνοντας έτσι στη Σαουδική Αραβία, την Τουρκία και το Πακιστάν κοινό δικαίωμα αυτοάμυνας έναντι εξωτερικών απειλών.
Σε αντίθεση με την προηγούμενη διμερή Συμφωνία Αμοιβαίας Στρατηγικής Άμυνας (SMDA) μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, η οποία ανέφερε ότι περιλαμβάνει «όλα τα στρατιωτικά μέσα» (συμπεριλαμβανομένης μιας πυρηνικής ομπρέλας), η τριμερής συμφωνία της Μέκκας δεν αναφέρεται ρητά σε πυρηνικά όπλα ή σε κοινή χρήση τους.
Η συμφωνία περιγράφεται ως μια συμφωνία που περιλαμβάνει τη συνεργασία στον στρατιωτικό τομέα, ιδίως την εκπαίδευση, την ανταλλαγή προσωπικού και τη διεξαγωγή κοινών ασκήσεων.
Πολλαπλές αναφορές προσθέτουν ότι θεσπίζει ένα πλαίσιο για βαθύτερη ανταλλαγή πληροφοριών μεταξύ των τριών κρατών. Ωστόσο, οι δημόσια διαθέσιμες ανακοινώσεις δεν προσδιορίζουν τις ακριβείς στρατιωτικές υποχρεώσεις, το γεωγραφικό πεδίο εφαρμογής της εγγύησης ή τις περιστάσεις υπό τις οποίες οι τρεις χώρες θα έπρεπε να παρέμβουν.
Γιατί τώρα;
Η συμφωνία έρχεται εν μέσω της σύγκρουσης στην οποία εμπλέκονται το Ιράν, το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες. Οι συνεχείς ιρανικές επιθέσεις με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, η διακοπή της ναυτιλίας στον Κόλπο και οι φόβοι ότι η σύγκρουση θα μπορούσε να επεκταθεί περαιτέρω στην ευρύτερη περιοχή έχουν κλονίσει την εμπιστοσύνη της Σαουδικής Αραβίας στην υπάρχουσα περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφάλειας.
Για δεκαετίες, το Ριάντ εξαρτιόταν κυρίως από την αμερικανική στρατιωτική προστασία. Ωστόσο, οι επαναλαμβανόμενες περιφερειακές κρίσεις έχουν τροφοδοτήσει αμφιβολίες στις πρωτεύουσες του Κόλπου σχετικά με το αν η Ουάσινγκτον είναι πρόθυμη ή ικανή να παραμείνει ο μοναδικός εγγυητής ασφάλειας της περιοχής.
Το αποτέλεσμα ήταν να ξεκινήσει η αναζήτηση νέων ισορροπιών ασφαλείας. Το Πακιστάν είναι εδώ και καιρό ο στενότερος στρατιωτικός εταίρος της Σαουδικής Αραβίας, έχοντας εκπαιδεύσει χιλιάδες Σαουδάραβες στρατιωτικούς και στέλνει στρατεύματα στο Βασίλειο εδώ και αρκετές δεκαετίες. Εν τω μεταξύ, η Τουρκία έχει αναδειχθεί σε έναν ταχύτατα αναπτυσσόμενο εξαγωγέα αμυντικού εξοπλισμού, προμηθεύοντας μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ναυτικά συστήματα και στρατιωτική τεχνολογία σε πολλά κράτη του Κόλπου. Η νέα συμφωνία ουσιαστικά ενοποιεί αυτές τις σχέσεις κάτω από μια στρατηγική ομπρέλα.
Ισλαμικό ΝΑΤΟ;
Όπως και το ΝΑΤΟ, η συμφωνία φέρεται να περιέχει ρήτρα συλλογικής άμυνας. Σε αντίθεση όμως με το ΝΑΤΟ, η συμφωνία της Μέκκας δεν έχει αρκετά καθοριστικά χαρακτηριστικά: δεν προβλέπει στρατιωτικό αρχηγείο, δεν έχει ενιαία δομή διοίκησης και δεν έχει κοινή δύναμη μόνιμα διαθέσιμη για τη συμμαχία. Επίσης, δεν διαθέτει κοινό προϋπολογισμό, δεν θεσπίζει πολιτικό πλαίσιο, ούτε οργανισμό που να λειτουργεί με μόνιμα όργανα.
Όμως το πιο σημαντικό είναι ότι τα μέλη του ΝΑΤΟ δεσμεύονται από δεκαετίες επιχειρησιακής ολοκλήρωσης και τυποποιημένων στρατιωτικών διαδικασιών, ενώ η νέα τριμερής συμφωνία φαίνεται επί του παρόντος να είναι ένα πλαίσιο πολιτικής και στρατιωτικής συνεργασίας και όχι μια πλήρως ανεπτυγμένη συμμαχία. Η συμφωνία της Μέκκας γίνεται καλύτερα κατανοητή ως ένα στρατηγικό πλαίσιο που θα μπορούσε ίσως τελικά να εξελιχθεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο παρά σε μια ολοκληρωμένη συμμαχία αυτή τη στιγμή. Το μέλλον της πολύ πιθανό να εξαρτηθεί από το αν θα επεκταθεί ώστε να συμπεριλάβει και άλλες χώρες, όπως η Αίγυπτος, η Ιορδανία ή άλλα κράτη του Κόλπου.
Στρατηγική ομπρέλα
Η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Τουρκία προσφέρουν η καθεμία ένα ξεχωριστό πλεονέκτημα στη νέα αμυντική εταιρική σχέση, καθιστώντας την ομάδα περισσότερο συμπληρωματική παρά ανταγωνιστική. Εάν η συμφωνία εξελιχθεί σε μια βαθύτερη στρατιωτική συμμαχία, θα συνδυάσει σε ένα στρατηγικό μπλοκ την οικονομική ισχύ της Σαουδικής Αραβίας, την αμυντική τεχνολογία της Τουρκίας και το στρατιωτικό ανθρώπινο δυναμικό του Πακιστάν.
Η Σαουδική Αραβία
Η Σαουδική Αραβία αποτελεί η οικονομική και γεωπολιτική άγκυρα της συμμαχίας. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους αγοραστές αμυντικού εξοπλισμού στον κόσμο, επενδύοντας περισσότερα από 70 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως σε προηγμένες στρατιωτικές δυνατότητες, όπως μαχητικά αεροσκάφη F-15SA και Eurofighter, συστήματα αεράμυνας Patriot και THAAD και ελικόπτερα Apache.
Πέρα από το στρατιωτικό υλικό όμως, η μεγαλύτερη συνεισφορά του Ριάντ είναι η ικανότητά του να χρηματοδοτεί κοινές προμήθειες, αμυντική έρευνα και στρατιωτικές υποδομές.
Η στρατηγική της θέση, με πρόσβαση τόσο στην Ερυθρά Θάλασσα όσο και στον Περσικό Κόλπο, της δίνει επίσης επιρροή σε μερικές από τις πιο πολυσύχναστες θαλάσσιες εμπορικές οδούς στον κόσμο, συμπεριλαμβανομένων του περάσματος Μπαμπ ελ-Μαντέμπ στην Ερυθρά Θάλασσα και των Στενών του Ορμούζ.
Ως θεματοφύλακας των δύο ιερότερων πόλεων του Ισλάμ, η Σαουδική Αραβία ασκεί επίσης απαράμιλλη θρησκευτική και πολιτική επιρροή σε μεγάλο μέρος του μουσουλμανικού κόσμου.
Η Τουρκία
Η Τουρκία από την πλευρά της συνεισφέρει μια ώριμη εγχώρια αμυντική βιομηχανία, υποστηριζόμενη από εκτεταμένη επιχειρησιακή εμπειρία. Μέλος του ΝΑΤΟ, με έναν από τους μεγαλύτερους στρατούς της συμμαχίας, η Τουρκία έχει αφιερώσει χρόνια στην ανάπτυξη της δικής της στρατιωτικής τεχνολογίας και αυτή τη στιγμή αποτελεί παγκόσμιο εξαγωγέα μη επανδρωμένων αεροσκαφών, πολεμικών πλοίων, πυραύλων και τεθωρακισμένων οχημάτων. Οι τουρκικές δυνάμεις έχουν επίσης αποκτήσει πολύτιμη πολεμική εμπειρία μέσω επιχειρήσεων στη Συρία, το Ιράκ και τη Λιβύη, παρέχοντας στη χώρα τεχνογνωσία στον σύγχρονο πόλεμο.
Το Πακιστάν
Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του Πακιστάν είναι η στρατιωτική του ισχύς και η στρατηγική του αποτροπή. Με έναν από τους μεγαλύτερους μόνιμους στρατούς στον κόσμο και δεκαετίες επιχειρησιακής εμπειρίας τόσο στον συμβατικό πόλεμο όσο και στην αντιμετώπιση των εξεγέρσεων, το Πακιστάν προσφέρει σημαντικό ανθρώπινο δυναμικό στη νέα αμυντική σχέση. Το πιο σημαντικό είναι ότι είναι η μόνη μουσουλμανική χώρα που διαθέτει πυρηνικά όπλα, δίνοντας στη συμμαχία ένα πρόσθετο επίπεδο στρατηγικού βάρους, παρόλο που δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι η συμφωνία περιλαμβάνει οποιαδήποτε μορφή πυρηνικής ομπρέλας ή συμφωνίας κοινής χρήσης.
Το Πακιστάν διατηρεί επίσης στενούς στρατιωτικούς δεσμούς με τη Σαουδική Αραβία εδώ και δεκαετίες, εκπαιδεύοντας τακτικά τις σαουδαραβικές δυνάμεις και αναπτύσσοντας στρατεύματα για να βοηθήσουν στην ασφάλεια του Βασιλείου.
Με το βλέμμα στο Ιράν
Η χρονική στιγμή καθιστά το Ιράν το προφανές στρατηγικό σημείο αναφοράς. Τα κράτη του Κόλπου έχουν αντιμετωπίσει απειλές από πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη, επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές και τον συνεχιζόμενο κίνδυνο διακοπής των ενεργειακών οδών. Η νέα συμφωνία έρχεται εν μέσω μιας ευρύτερης περιφερειακής σύγκρουσης στην οποία οι χώρες του Κόλπου έχουν επανειλημμένα δεχθεί ιρανικά πυρά μετά τις επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Η συμφωνία σίγουρα δημιουργεί μια ισχυρή σουνιτική ομάδα ασφαλείας έναντι του Ιράν. Οι υποστηρικτές του συμφώνου επιμένουν ότι είναι αμυντικό και δεν στρέφεται εναντίον κάποιας συγκεκριμένης χώρας. Ωστόσο, οι επίσημες συμμαχίες κρίνονται όχι μόνο από τον δηλωμένο σκοπό τους αλλά και από το στρατηγικό τους αποτέλεσμα. Το Ιράν είναι πιθανό να ερμηνεύσει τη συμφωνία ως μια προσπάθεια εδραίωσης ενός συνασπισμού ασφαλείας στη ζωτική του περιοχή με σουνιτική πλειοψηφία.
Η Σαουδική Αραβία και το Ιράν μπορεί να αποκατέστησαν τις διπλωματικές τους σχέσεις το 2023 με τη μεσολάβηση της Κίνας, όμως αυτή η προσέγγιση δεν εξάλειψε την αντιπαλότητά τους για την περιφερειακή επιρροή, τις πυραυλικές δυνατότητες, τα δίκτυα πληρεξουσίων και την ασφάλεια του Κόλπου.
Για το Ριάντ, η συμφωνία θα μπορούσε να παράσχει ασφάλεια σε μια στιγμή που η εμπιστοσύνη σε εγγυήσεις εξωτερικής ασφάλειας έχει αποδυναμωθεί. Για το Πακιστάν, η συμφωνία προσφέρει διπλωματικά και οικονομικά οφέλη, καθώς και μια οδό για την επέκταση του στρατιωτικού του ρόλου στον Κόλπο. Η συμμετοχή της Τουρκίας είναι πιο περίπλοκη. Η Άγκυρα έχει τις δικές της φιλοδοξίες στη Μέση Ανατολή, διατηρεί σχέσεις με το Ιράν παρά τις διαφωνίες και παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ. Η συμμετοχή της θα μπορούσε να προσδώσει στη συμφωνία τεχνολογικό και επιχειρησιακό βάθος, αλλά θα μπορούσε επίσης να κάνει τη συμμαχία πιο δύσκολη στη διαχείριση. Η Τουρκία μπορεί να μην θέλει να εμπλέκεται αυτόματα σε κάθε αντιπαράθεση Σαουδικής Αραβίας-Ιράν.
Γρίφος για το Ισραήλ
Κατά ειρωνικό τρόπο, το Ισραήλ μπορεί να μην θεωρήσει τη συμφωνία εντελώς αρνητική. Παρότι η Τουρκία έχει ασκήσει έντονη κριτική στο Ισραήλ καθ’ όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης στη Γάζα, η Σαουδική Αραβία σιωπηλά έχει διατηρήσει κανάλια επικοινωνίας τόσο με την Ουάσινγκτον όσο και με το Ισραήλ, παρά την αναστολή των συνομιλιών για την ομαλοποίηση των σχέσεων με το Τελ Αβίβ μετά τον πόλεμο της Γάζας.
Από την οπτική γωνία του Ισραήλ, οποιαδήποτε περιφερειακή ενέργεια αυξάνει την πίεση στο Ιράν δημιουργεί ανάμεικτες στρατηγικές συνέπειες. Από τη μία πλευρά, ένας ισχυρότερος σουνιτικός στρατιωτικός συντονισμός θα μπορούσε έμμεσα να περιορίσει τις ιρανικές περιφερειακές φιλοδοξίες. Από την άλλη, ένα μπλοκ με επικεφαλής εν μέρει την Τουρκία -η οποία έχει γίνει ένας από τους ισχυρότερους επικριτές του Ισραήλ- εισάγει μια πιο αβέβαιη μεταβλητή στην περιφερειακή ισορροπία. Επομένως, το Ισραήλ είναι πιθανό να παρακολουθήσει προσεκτικά τη συμφωνία αντί να την αντιταχθεί κατηγορηματικά. Η κύρια ανησυχία του θα είναι το κατά πόσον η συμμαχία θα παραμείνει επικεντρωμένη στη συλλογική ασφάλεια του Κόλπου ή θα εξελιχθεί σταδιακά σε έναν ευρύτερο πολιτικό και στρατιωτικό συνασπισμό που θα υιοθετεί ρητά αντι-ισραηλινές θέσεις.
Η μεγάλη εικόνα
Η Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας αποτελεί ένα σημαντικό βήμα στην αναδιαμόρφωση της μετα-αμερικανικής τάξης ασφαλείας στη Μέση Ανατολή και τη Δυτική Ασία. Αντανακλά την προθυμία μιας περιοχής να οικοδομήσει τη δική της αρχιτεκτονική ασφαλείας αντί να βασίζεται αποκλειστικά σε εξωτερικές δυνάμεις. Αν τελικά η συμφωνία εξελιχθεί σε μια γνήσια στρατιωτική συμμαχία θα εξαρτηθεί από την εφαρμογή της: αν αναπτύξει μόνιμους θεσμούς, διεξάγει τακτικές ολοκληρωμένες ασκήσεις, ιδρύσει κοινές διοικήσεις και διευρυνθεί με νέα μέλη, οι συγκρίσεις με το ΝΑΤΟ μπορεί να αποκτήσουν πιο σημαντική βάση. Προς το παρόν, ωστόσο, είναι καλύτερο να θεωρηθεί ως μια φιλόδοξη στρατηγική ευθυγράμμιση παρά ως μια ολοκληρωμένη στρατιωτική συμμαχία.
Πηγές: Reuters, AFP, Associated Press, The New Arab
