«Προειδοποιήσεις» σε περισσότερα από ένα μέτωπα απηύθυνε ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδας (ΤτΕ), Γιάννης Στουρνάρας, για τους κινδύνους και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρωζώνη. Σε μια περίοδο όπου οι διεθνείς ισορροπίες αλλάζουν γρήγορα, ο ίδιος εκτιμά ότι «η Ευρώπη αντιμετωπίζει ένα εξαιρετικά απαιτητικό και ρευστό εξωτερικό περιβάλλον». Ταυτόχρονα, όμως, επισημαίνει ότι οι αναταράξεις δεν γεννούν μόνο κινδύνους: «οι διαταραχές δημιουργούν και ευκαιρίες», υπό την προϋπόθεση ότι η Ευρώπη θα κινηθεί αποφασιστικά για να ενισχύσει την ανθεκτικότητα και τη δυναμική της.
Στο επίκεντρο της παρέμβασής του, όπως αναλύεται σε άρθρο του στην «Καθημερινή», βρίσκεται το γεγονός ότι οι Ευρωπαίοι καλούνται να απαντήσουν σε ένα κρίσιμο διαρθρωτικό ζήτημα: το επενδυτικό κενό. Η υστέρηση της Ευρώπης σε σχέση με άλλες μεγάλες οικονομίες, και ειδικά τις ΗΠΑ, είναι εμφανής σε τομείς αιχμής όπως η τεχνητή νοημοσύνη, όπου οι αμερικανικές επενδύσεις υπερβαίνουν κατά πολύ τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές. Και αυτή η απόσταση, προειδοποιεί, δεν είναι απλώς αριθμοί σε πίνακες· μπορεί να εξελιχθεί σε καταλύτη νέων πιέσεων για την ευρωπαϊκή οικονομία, το νόμισμα και τη χάραξη πολιτικής.
Το επενδυτικό κενό και η τεχνητή νοημοσύνη: η μεγάλη ευρωπαϊκή πρόκληση
Ο Γιάννης Στουρνάρας τονίζει ότι το επενδυτικό κενό στην τεχνητή νοημοσύνη συνιστά έναν από τους πιο καθοριστικούς παράγοντες για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης την επόμενη δεκαετία. Αν το χάσμα αυτό διατηρηθεί και εφόσον τα οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης αποτυπωθούν κυρίως σε υψηλότερη παραγωγικότητα, τότε η Ευρωζώνη κινδυνεύει να βρεθεί αντιμέτωπη με μια νέα πραγματικότητα: ενίσχυση της δυναμικής ανάπτυξης στις ΗΠΑ, μεγαλύτερη τεχνολογική υπεροχή και, δυνητικά, πιέσεις υποτίμησης στο ευρώ.
Με άλλα λόγια, η τεχνολογία δεν είναι ένα «παράλληλο» θέμα έξω από τη νομισματική και οικονομική πολιτική. Αντίθετα, επηρεάζει άμεσα τη σχετική θέση οικονομιών, την ελκυστικότητα των επενδύσεων, αλλά και τις επιλογές των υπευθύνων χάραξης πολιτικής. Ένα διατηρούμενο επενδυτικό κενό θα μπορούσε να μεταφραστεί σε μεγαλύτερη εξάρτηση από εξωτερικές τεχνολογίες, σε απώλεια ευκαιριών καινοτομίας και σε πιο δύσκολες ισορροπίες για την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και τους θεσμούς της Ευρωζώνης.
Τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη: παραγωγικότητα, Ενιαία Αγορά και Ένωση Κεφαλαιαγορών
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο διοικητής της ΤτΕ επαναφέρει μια ευρύτερη ατζέντα μεταρρυθμίσεων που συνδέονται άμεσα με τη μακροχρόνια ευημερία της Ευρώπης. Όπως αναφέρει, η νομισματική πολιτική «θα συνεχίσει να κάνει ό,τι χρειάζεται» για τη διαφύλαξη της σταθερότητας των τιμών. Ωστόσο, το βάρος της διατηρήσιμης ανάπτυξης δεν μπορεί να πέφτει μόνο στα επιτόκια και στα εργαλεία της κεντρικής τράπεζας. Η πραγματική πρόοδος, επισημαίνει, θα εξαρτηθεί ολοένα περισσότερο από την ικανότητα της Ευρώπης:
– να αυξήσει την παραγωγικότητα,
– να «βαθύνει» την Ενιαία Αγορά,
– να ολοκληρώσει την Τραπεζική Ένωση,
– να προχωρήσει στην Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων,
– να κινητοποιήσει ιδιωτικά κεφάλαια,
– να ενισχύσει την οικονομική ανθεκτικότητα.
Οι στόχοι αυτοί δεν είναι θεωρητικοί. Αποτελούν, στην πράξη, προϋπόθεση για να περιοριστεί το επενδυτικό κενό και να μετατραπούν οι ευρωπαϊκές αποταμιεύσεις σε καύσιμο για ευρωπαϊκή καινοτομία και ευρωπαϊκές επιχειρήσεις.
Γιατί οι ευρωπαϊκές αποταμιεύσεις «φεύγουν» και τι σημαίνει αυτό για την καινοτομία
Ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό σημείο της ανάλυσης Στουρνάρα είναι η διαπίστωση ότι η Ευρώπη εξάγει σημαντικό μέρος των αποταμιεύσεών της. Ενδεικτικά, περίπου το 1/3 των επενδύσεων των κατοίκων της Ευρωζώνης σε εισηγμένες μετοχές κατευθύνεται στις κεφαλαιαγορές των ΗΠΑ—ποσοστό συγκρίσιμο με τις αντίστοιχες επενδύσεις εντός της ζώνης του ευρώ.
Οι τοποθετήσεις αυτές μπορεί να αποφέρουν χρηματοοικονομικά κέρδη στους Ευρωπαίους αποταμιευτές. Όμως τα μεγάλα «παράπλευρα» οφέλη—παραγωγικότητα, καινοτομία, ανάπτυξη οικοσυστημάτων τεχνολογίας, δημιουργία ισχυρών εταιρειών—τα καρπώνονται κυρίως οι χώρες όπου επενδύονται τα κεφάλαια. Και σήμερα, σε μεγάλο βαθμό, αυτό σημαίνει ΗΠΑ. Άρα, το επενδυτικό κενό δεν συνδέεται μόνο με το πόσα χρήματα επενδύονται, αλλά και με το πού επενδύονται και ποιος οικοδομεί το μέλλον της τεχνολογίας.
Για να αλλάξει αυτή η εικόνα, ο Στουρνάρας υποστηρίζει ότι απαιτείται αύξηση παραγωγικότητας και κατάργηση των εμποδίων—άμεσων και έμμεσων—που παραμένουν στις διασυνοριακές συναλλαγές αγαθών και υπηρεσιών, αλλά και στη μετακίνηση κεφαλαίων. Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στις δυσκολίες που συναντούν κινήσεις όπως οι τραπεζικές συγχωνεύσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι οποίες θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ισχυρότερους χρηματοπιστωτικούς «παίκτες» ικανούς να στηρίξουν μεγάλες επενδύσεις.
Παράλληλα, επαναφέρει την ιδέα κοινών εκδόσεων ασφαλούς χρέους, στο πρότυπο του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, για τη χρηματοδότηση ευρωπαϊκών δημόσιων αγαθών: άμυνα, πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, ενεργειακή ασφάλεια. Πρόκειται για κατεύθυνση που, όπως σημειώνει, αναλύεται και τονίζεται και στις Εκθέσεις Draghi και Letta.
Πληθωρισμός, γεωπολιτική αβεβαιότητα και η ανθεκτικότητα της Ευρωζώνης
Στο μέτωπο του πληθωρισμού, ο Γιάννης Στουρνάρας αναγνωρίζει ότι η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή έχει ασκήσει στασιμοπληθωριστικές πιέσεις στην οικονομία της Ευρωζώνης, επηρεάζοντας τόσο την πλευρά των τιμών όσο και την ανάπτυξη. Παρ’ όλα αυτά, ένα στοιχείο χαρακτηρίζεται ενθαρρυντικό: οι μεσοπρόθεσμες προσδοκίες για τον πληθωρισμό, όπως αποτυπώνονται τόσο σε δείκτες των αγορών όσο και σε έρευνες, παραμένουν γενικά σταθεροποιημένες γύρω από τον στόχο του 2%. Αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, αντανακλά σε μεγάλο βαθμό την αξιοπιστία του πλαισίου νομισματικής πολιτικής που έχει οικοδομηθεί διαχρονικά.
Η οικονομική ανάπτυξη, ωστόσο, παραμένει υποτονική, ενώ η γεωπολιτική ένταση πλήττει την εμπιστοσύνη και τη δραστηριότητα. Στον αντίποδα, οι αγορές εργασίας εξακολουθούν να δείχνουν ανθεκτικές, με την απασχόληση να κινείται κοντά σε ιστορικά υψηλά επίπεδα—ένδειξη ότι η υποκείμενη ισχύς της οικονομίας δεν έχει εξαφανιστεί. Επιπλέον, οι χρηματοπιστωτικές συνθήκες παρέμειναν ομαλές παρά την αυξημένη αβεβαιότητα: τα ασφάλιστρα κινδύνου αυξήθηκαν ελάχιστα και, παρότι οι συνθήκες τραπεζικής χρηματοδότησης έχουν αυστηροποιηθεί σε κάποιο βαθμό, συνεχίζουν να στηρίζουν τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής.
Συμπέρασμα: το επενδυτικό κενό ως τεστ στρατηγικής για την Ευρώπη
Το μήνυμα του Γιάννη Στουρνάρα είναι διπλό: το εξωτερικό περιβάλλον παραμένει ρευστό και γεμάτο κινδύνους, αλλά η Ευρώπη έχει ακόμη τη δυνατότητα να μετατρέψει τις αναταράξεις σε ευκαιρία. Για να συμβεί αυτό, πρέπει να αντιμετωπιστεί κατά μέτωπο το επενδυτικό κενό—ιδίως σε τεχνολογίες όπως η τεχνητή νοημοσύνη—και να αρθούν τα εμπόδια που κρατούν κατακερματισμένες τις αγορές, τα κεφάλαια και τις επενδυτικές επιλογές.
Αν η Ευρωζώνη καταφέρει να κινητοποιήσει εγχώριες αποταμιεύσεις προς εγχώριες παραγωγικές επενδύσεις, να ολοκληρώσει τις κρίσιμες θεσμικές ενώσεις και να ενισχύσει την παραγωγικότητα, τότε το επενδυτικό κενό μπορεί να μειωθεί και η Ευρώπη να θωρακίσει την οικονομική της κυριαρχία. Διαφορετικά, οι πιέσεις—στο νόμισμα, στην ανάπτυξη και στη στρατηγική αυτονομία—θα γίνουν εντονότερες σε έναν κόσμο που αλλάζει πιο γρήγορα από ποτέ.
