Όλο και πιο καθαρά διαμορφώνεται μια νέα εικόνα για τη μετανάστευση των τελευταίων δεκαετιών: μετά από χρόνια έντονης εκροής, περισσότεροι Έλληνες επιστρέφουν στην Ελλάδα. Αυτό είναι το βασικό μήνυμα της μελέτης OECD Diaspora Review Greece, που εκπονήθηκε από τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) σε συνεργασία με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου.
Η μελέτη παρουσιάστηκε σε ειδική εκδήλωση της Γενικής Γραμματείας Συντονισμού της Προεδρίας της Κυβέρνησης και του ΕΚΤ, ανοίγοντας εκ νέου τη συζήτηση για το πώς η χώρα μπορεί να μετατρέψει το brain drain σε μια βιώσιμη στρατηγική brain gain.
Η έρευνα καταγράφει ότι η σχέση της Ελλάδας με τους πολίτες της που ζουν και εργάζονται στο εξωτερικό αποκτά νέα δυναμική. Δεν πρόκειται απλώς για μια στατιστική μεταβολή. Πρόκειται για σταδιακή μεταστροφή των μεταναστευτικών ροών, με αυξανόμενο αριθμό επαναπατρισμών, αλλά και με μεγαλύτερη ανάγκη για στοχευμένες πολιτικές που θα στηρίξουν όσους επιστρέφουν — και θα κρατήσουν στην Ελλάδα αυτούς που ξαναφτιάχνουν εδώ τη ζωή τους.
Η μελέτη του ΟΟΣΑ και το μήνυμα ότι περισσότεροι Έλληνες επιστρέφουν στην Ελλάδα
Η OECD Diaspora Review Greece προσφέρει μια ολοκληρωμένη χαρτογράφηση της ελληνικής διασποράς, κυρίως στα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και αναλύει τις μεταναστευτικές τάσεις των τελευταίων δεκαετιών.
Παράλληλα, αναδεικνύει δημογραφικά, εκπαιδευτικά και επαγγελματικά χαρακτηριστικά των Ελλήνων που ζουν και εργάζονται στο εξωτερικό, επιτρέποντας μια πιο ακριβή κατανόηση του «ποιοι φεύγουν», «πού πηγαίνουν», αλλά και «ποιοι γυρίζουν».
Η μεγάλη εικόνα έχει δύο κρίσιμες διαπιστώσεις. Πρώτον, την τελευταία δεκαετία η εκροή Ελλήνων επιταχύνθηκε, ιδιαίτερα μετά το 2009, όταν η οικονομική κρίση ενίσχυσε τη μετανάστευση για λόγους απασχόλησης και ποιότητας ζωής. Δεύτερον, από το 2024 και μετά, η τάση φαίνεται να αλλάζει: περισσότερα «μυαλά» έρχονται απ’ ό,τι φεύγουν.
Ήδη, την τελευταία 15ετία, έχουν επιστρέψει 473.000 πολίτες στην Ελλάδα — ένα μέγεθος που δεν μπορεί να αγνοηθεί στον σχεδιασμό δημόσιων πολιτικών.
Βασικά ευρήματα: από το brain drain στο brain gain
Σύμφωνα με τα στοιχεία της μελέτης, από το 2021 καταγράφεται σταθερή αύξηση του αριθμού των Ελλήνων πολιτών που επιστρέφουν στην Ελλάδα. Το 2023 αναδεικνύεται ως χρονιά-καμπή: για πρώτη φορά από την έναρξη της οικονομικής κρίσης το 2009, το brain drain μετατρέπεται σε brain gain.
Ενδεικτικά, στη διετία 2023–2024 έφυγαν 69.000 Έλληνες, ενώ επέστρεψαν 98.000. Με άλλα λόγια, το ισοζύγιο γύρισε υπέρ της επιστροφής. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι από τους 10 Έλληνες πολίτες που έφυγαν μεταξύ 2010–2025, οι 6 επαναπατρίστηκαν. Η Ελλάδα, μάλιστα, κατατάσσεται 4η μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ ως προς τις επιστροφές πολιτών της, γεγονός που δείχνει ότι ο επαναπατρισμός δεν αποτελεί μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά κεντρική τάση.
Σημαντική είναι και η ποιοτική διάσταση: οι πρόσφατοι επαναπατρισθέντες είναι κατά κανόνα νεότεροι και υψηλότερα εκπαιδευμένοι σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Αυτό ενισχύει την αναπτυξιακή προοπτική της χώρας, αλλά ταυτόχρονα ανεβάζει τον πήχη: οι άνθρωποι αυτοί έχουν απαιτήσεις για αξιοκρατία, ταχύτητα διαδικασιών, προοπτικές εξέλιξης και σύγχρονο εργασιακό περιβάλλον.
Πού ζει η ελληνική διασπορά και πώς αλλάζουν τα πρότυπα κινητικότητας
Η μελέτη επισημαίνει ότι το 93% των Ελλήνων μεταναστών διαμένει σε μόλις 12 χώρες του ΟΟΣΑ. Στους βασικούς προορισμούς περιλαμβάνονται η Γερμανία, οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Αυστραλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και ο Καναδάς.
Ταυτόχρονα, την τελευταία δεκαετία παρατηρείται σταδιακή μετατόπιση της ελληνικής μετανάστευσης προς πιο ενδο-ευρωπαϊκά πρότυπα κινητικότητας. Αυτό σημαίνει ότι η μετακίνηση συχνά μοιάζει περισσότερο με «κυκλοφορία ταλέντου» εντός Ευρώπης, παρά με οριστική εγκατάσταση σε μακρινές ηπείρους.
Η νέα αυτή πραγματικότητα ευνοεί τις επιστροφές, αλλά απαιτεί και ένα πιο σύγχρονο μοντέλο διαχείρισης της διεθνούς κινητικότητας των Ελλήνων.
Τι χρειάζεται για να ενισχυθεί η επιστροφή και να διατηρηθεί το θετικό ισοζύγιο
Η μελέτη υπογραμμίζει ότι βασική πρόκληση δεν είναι μόνο η αναστροφή του brain drain, αλλά η μετάβαση σε ένα ολοκληρωμένο μοντέλο πολιτικής για τη διεθνή κινητικότητα. Αυτό μεταφράζεται σε προσαρμογή πολιτικών ανά χώρα, ηλικία, επάγγελμα, βαθμό δεσμού με την Ελλάδα και ανάγκες κάθε ομάδας.
Επιπλέον, η αξιοποίηση της διασποράς μπορεί να γίνει πιο οργανωμένα, με δράσεις όπως mentoring, υποστήριξη μέσω venture capital, διεθνοποίηση επιχειρήσεων, πρόσβαση σε αγορές, τεχνολογική μεταφορά, αλλά και συνεργασίες δημόσιου και ιδιωτικού τομέα. Παράλληλα, η επιστροφή νέων και υψηλά καταρτισμένων Ελλήνων απαιτεί πολιτικές εργασιακής επανένταξης, πραγματική αξιοκρατία, στήριξη της επιχειρηματικότητας και — κυρίως — ελκυστικές συνθήκες παραμονής και επαγγελματικής εξέλιξης στην Ελλάδα.
Ιδιαίτερη μνεία γίνεται και στην ανάγκη απλούστευσης και περαιτέρω ψηφιοποίησης των διαδικασιών επαναπατρισμού, καθώς και στην ενίσχυση της δικτύωσης με το ελληνικό ανθρώπινο δυναμικό στο εξωτερικό, ώστε να διευκολύνεται η ανταλλαγή τεχνογνωσίας. Η εξωστρέφεια και η διεθνοποίηση των ελληνικών πανεπιστημίων αναγνωρίζονται επίσης ως παράγοντες που συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση ενός πιο θετικού μεταναστευτικού ισοζυγίου.
Τέλος, προτείνεται η δημιουργία μόνιμου διακυβερνητικού μηχανισμού για τη διασύνδεση με τη διασπορά και την υποστήριξη της επιστροφής, ώστε οι πολιτικές να μην είναι αποσπασματικές, αλλά σταθερές, μετρήσιμες και μακροπρόθεσμες.
