Οκτώ κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με πρωτοβουλία των χωρών της Benelux —Ολλανδία, Βέλγιο και Λουξεμβούργο— και τη στήριξη της Φινλανδίας, της Γαλλίας, της Ουγγαρίας, της Λετονίας, της Σλοβενίας και της Ισπανίας, απέστειλαν κοινή επιστολή προς τον Επίτροπο Υγείας της ΕΕ, Oliver Varhelyi. Με την επιστολή ζητούν ιδιαίτερα αυστηρά μέτρα για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, ενόψει της επικείμενης αναθεώρησης της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για την πρόληψη του καπνίσματος.
Η πρωτοβουλία εκδηλώνεται σε μια κρίσιμη συγκυρία, καθώς η οδηγία για τη φορολόγηση των συγκεκριμένων προϊόντων παραμένει υπό διαπραγμάτευση. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην προστασία της δημόσιας υγείας, την πρόληψη της χρήσης από ανηλίκους, την επιστημονική αξιολόγηση των προϊόντων, την καινοτομία και τη λειτουργία της ενιαίας αγοράς.
Οι προτάσεις των οκτώ κρατών συγκαταλέγονται στις αυστηρότερες που έχουν κατατεθεί μέχρι σήμερα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η εφαρμογή τους θα μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο τη βιομηχανία καπνικών προϊόντων, αλλά και τους καταναλωτές, τις επιχειρήσεις, την απασχόληση και την αντιμετώπιση του παράνομου εμπορίου.
Τα μέτρα για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης
Μεταξύ των βασικών προτάσεων περιλαμβάνονται:
– Περιορισμοί ή ακόμη και απαγορεύσεις σε αρώματα και γεύσεις.
– Θέσπιση ανώτατων ορίων περιεκτικότητας σε νικοτίνη.
– Αυστηρότεροι κανόνες για τη συσκευασία και την παρουσίαση των προϊόντων.
– Δυνατότητα επιβολής πρόσθετων εθνικών απαγορεύσεων στα σακουλάκια νικοτίνης.
– Ενίσχυση των περιορισμών στις διαδικτυακές πωλήσεις.
– Απαγόρευση διάθεσης στην αγορά νέων προϊόντων νικοτίνης που δεν καλύπτονται από το ισχύον ρυθμιστικό πλαίσιο.
Η λογική πίσω από τις προτάσεις είναι η ενίσχυση της πρόληψης και η προστασία των νέων από προϊόντα που ενδέχεται να είναι ελκυστικά λόγω γεύσης, σχεδιασμού ή εύκολης πρόσβασης. Ωστόσο, η υιοθέτηση οριζόντιων απαγορεύσεων προκαλεί ήδη συζήτηση σχετικά με την αναλογικότητα των μέτρων και τον τρόπο με τον οποίο θα εφαρμοστούν στην πράξη.
Η αντίφαση με την ευρωπαϊκή ατζέντα ανταγωνιστικότητας
Τα τελευταία χρόνια, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναδείξει τη μείωση της γραφειοκρατίας και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας σε βασικές πολιτικές προτεραιότητες. Αρκετά κράτη-μέλη, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, έχουν ζητήσει απλούστευση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και περιορισμό των νέων κανονιστικών επιβαρύνσεων για τις επιχειρήσεις.
Η πρόταση για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης κινείται, σε σημαντικό βαθμό, προς την αντίθετη κατεύθυνση. Προβλέπει νέους περιορισμούς, οριζόντιες απαγορεύσεις και προληπτικούς αποκλεισμούς προϊόντων που ενδέχεται να μην έχουν ακόμη αναπτυχθεί ή αξιολογηθεί πλήρως. Η προστασία της υγείας είναι ασφαλώς αδιαπραγμάτευτη, όμως κάθε νέα παρέμβαση θα πρέπει να βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, να είναι αναλογική, εφαρμόσιμη και συνοδευόμενη από ολοκληρωμένη εκτίμηση επιπτώσεων.
Η συζήτηση συνδέεται και με την Έκθεση του Ενρίκο Λέττα, η οποία υπογραμμίζει την ανάγκη ενίσχυσης της καινοτομίας και εμβάθυνσης της ενιαίας αγοράς. Μια ισχυρότερη και λιγότερο κατακερματισμένη ευρωπαϊκή αγορά απαιτεί συνεκτικούς κανόνες, οι οποίοι θα περιορίζουν τις αποκλίσεις μεταξύ των κρατών-μελών και θα παρέχουν σαφές πλαίσιο στις επιχειρήσεις.
Ο κίνδυνος να «παγώσει» η καινοτομία
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα αφορά την πιθανότητα να περιοριστεί η καινοτομία. Η πρόταση για αποκλεισμό νέων προϊόντων νικοτίνης που δεν εμπίπτουν στο υφιστάμενο πλαίσιο θα μπορούσε να οδηγήσει σε «πάγωμα» της αγοράς στις σημερινές τεχνολογίες.
Μια τέτοια προσέγγιση ενδέχεται να εξισώσει προϊόντα με διαφορετικά χαρακτηριστικά, επίπεδα έκθεσης και προφίλ κινδύνου. Ωστόσο, κάθε προϊόν θα πρέπει να εξετάζεται ξεχωριστά, με βάση τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία και τις πραγματικές επιπτώσεις του, αντί να αποκλείεται αυτομάτως πριν ακόμη αναπτυχθεί, μελετηθεί και αξιολογηθεί.
Από την άλλη πλευρά, η προληπτική προστασία των καταναλωτών είναι απαραίτητη, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για προϊόντα που μπορεί να απευθύνονται άμεσα ή έμμεσα σε ανηλίκους. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι η απουσία κανόνων, αλλά ένα ευέλικτο και αυστηρό σύστημα αξιολόγησης που θα επιτρέπει την καινοτομία μόνο όταν πληρούνται σαφείς προϋποθέσεις ασφάλειας, ποιότητας και ενημέρωσης των καταναλωτών.
Βορράς και Νότος: ποιος καθορίζει τους όρους
Η αντιπαράθεση για τα καπνικά και τα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης δεν αφορά αποκλειστικά τη δημόσια υγεία ή τη φορολογία. Έχει επίσης οικονομική και γεωπολιτική διάσταση.
Οι χώρες που πρωτοστατούν υπέρ αυστηρότερων και περισσότερο ομοιόμορφων ρυθμίσεων έχουν συχνά επωφεληθεί από δεκαετίες βιομηχανικής ανάπτυξης και ισχυρές υποδομές. Την ίδια στιγμή, ορισμένες από αυτές εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα παράνομου εμπορίου και λαθρεμπορίου, παρά την αυστηρότητα των μέτρων που εφαρμόζουν.
Αντίθετα, αρκετά κράτη του ευρωπαϊκού Νότου εξακολουθούν να αναζητούν επενδύσεις, νέες θέσεις εργασίας και ενίσχυση της παραγωγικής τους βάσης. Υπό αυτό το πρίσμα, η συζήτηση για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης αφορά και το ποιος διαμορφώνει τους όρους της ευρωπαϊκής οικονομικής μετάβασης, καθώς και το ποια κράτη θα επωμιστούν το μεγαλύτερο κόστος των νέων περιορισμών.
Το παράνομο εμπόριο αποτελεί κρίσιμη πρόκληση
Ένας από τους βασικούς κινδύνους είναι η περαιτέρω ενίσχυση του παράνομου εμπορίου, το οποίο υπολογίζεται σήμερα σε περίπου 17 δισ. ευρώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όταν η ζήτηση παραμένει σταθερή, αλλά η νόμιμη αγορά περιορίζεται απότομα, ένα μέρος των καταναλωτών μπορεί να στραφεί σε ανεξέλεγκτα και παράνομα δίκτυα διανομής.
Τα προϊόντα αυτά δεν υπόκεινται στους ίδιους ελέγχους ποιότητας, δεν διαθέτουν αξιόπιστη εποπτεία και μπορεί να περιέχουν ουσίες ή συστατικά που δεν αναγράφονται στη συσκευασία. Επομένως, μια πολιτική που σχεδιάζεται για την προστασία της δημόσιας υγείας μπορεί να έχει αντίθετα αποτελέσματα, εάν οδηγήσει μεγάλο μέρος της ζήτησης σε μη ελεγχόμενες αγορές.
Πώς μπορεί να προστατευθεί αποτελεσματικά η δημόσια υγεία
Το πραγματικό ζητούμενο είναι η διαμόρφωση μιας πολιτικής που θα προστατεύει τους νέους και τους μη καπνιστές, χωρίς να αγνοεί την επιστημονική τεκμηρίωση, τις συμπεριφορές των καταναλωτών και τις πιθανές ανεπιθύμητες συνέπειες των απαγορεύσεων.
Σε διεθνές επίπεδο, υπάρχουν παραδείγματα εξειδικευμένων διαδικασιών αξιολόγησης προϊόντων και ισχυρισμών διαφοροποιημένου κινδύνου ή έκθεσης, όπως συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω του Οργανισμού Τροφίμων και Φαρμάκων. Παράλληλα, η Σουηδία αναφέρεται συχνά στη διεθνή συζήτηση, καθώς συνδυάζει την ευρεία χρήση εναλλακτικών προϊόντων νικοτίνης με ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά καπνίσματος στην Ευρώπη.
Τα παραδείγματα αυτά δεν αποτελούν αυτόματες λύσεις για κάθε χώρα. Δείχνουν, όμως, ότι η δημόσια υγεία δεν κρίνεται από τον αριθμό ή την αυστηρότητα των απαγορεύσεων, αλλά από τα πραγματικά αποτελέσματα των πολιτικών. Ένα αποτελεσματικό πλαίσιο θα πρέπει να αξιολογεί κάθε κατηγορία προϊόντος με βάση τα χαρακτηριστικά και το επίπεδο κινδύνου της, να εφαρμόζει αυστηρούς ελέγχους και να αποτρέπει την πρόσβαση των ανηλίκων.
Μια ευρωπαϊκή απόφαση με ευρύτερες συνέπειες
Η αναθεώρηση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης αποτελεί σημαντική ευκαιρία για ουσιαστική αναβάθμιση της δημόσιας υγείας. Για να αξιοποιηθεί, όμως, χρειάζεται να ξεπεραστεί η λογική των γενικών και οριζόντιων απαγορεύσεων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλείται να δημιουργήσει ένα αυστηρό αλλά λειτουργικό πλαίσιο, το οποίο θα προστατεύει τους νέους, θα βασίζεται στην επιστήμη, θα ενθαρρύνει την υπεύθυνη καινοτομία, θα περιορίζει την παράνομη αγορά και θα διασφαλίζει ενιαίους κανόνες σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η συζήτηση για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης δεν θα κριθεί μόνο από το πόσο αυστηροί θα είναι οι νέοι κανόνες, αλλά από το αν θα είναι αποτελεσματικοί, εφαρμόσιμοι και συνεπείς με τις ευρύτερες ευρωπαϊκές προτεραιότητες. Μια ισορροπημένη πολιτική μπορεί να υπηρετήσει ταυτόχρονα τη δημόσια υγεία, την καινοτομία, την οικονομία και την προστασία των καταναλωτών.
