Με αφορμή το άνοιγμα της κινηματογραφικής «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν, η Melissa Kirsch δημοσίευσε στους The New York Times ένα προσωπικό, στοχαστικό κείμενο που δεν σπεύδει να αξιολογήσει την ταινία. Αντίθετα, χρησιμοποιεί την πρεμιέρα ως αφετηρία για κάτι πιο ευρύ: μια σύντομη, λογοτεχνική περιπλάνηση στον χρόνο, στις αποστάσεις που διανύουμε στη ζωή και στη σχεδόν ξεχασμένη αξία της παύσης.
Με άλλα λόγια, η «Οδύσσεια» του Νόλαν λειτουργεί εδώ όχι ως αντικείμενο κριτικής, αλλά ως υπενθύμιση ότι κάθε ταξίδι —κινηματογραφικό, μυθικό ή απολύτως καθημερινό— έχει τη δική του τροχιά, τα δικά του «ενδιάμεσα» και τη δική του ανάγκη για ανάσα.
Η Kirsch ξεκινά από την αστρονομία, με μια παρατήρηση που μοιάζει τεχνική, αλλά καταλήγει βαθιά ανθρώπινη: η παγκόσμια κοινότητα (και, κατ’ επέκταση, η ίδια η Γη) βρίσκεται αυτή την περίοδο στο αφήλιο, δηλαδή στο πιο μακρινό σημείο της τροχιάς της από τον Ήλιο. Σχεδόν ταυτόχρονα, βρισκόμαστε και ακριβώς στο μέσο του 2026.
Δύο «μέσα» που δεν μοιάζουν μεταξύ τους, όμως συναντιούνται στην ίδια ψυχική εμπειρία: τη συνειδητοποίηση ότι έχουμε φτάσει σε ένα κομβικό σημείο της διαδρομής, από όπου μπορούμε να κοιτάξουμε τόσο μπροστά όσο και πίσω.
Η «Οδύσσεια» του Νόλαν ως αφορμή για έναν απολογισμό στη μέση της χρονιάς
Από αυτή την ουράνια εικόνα, η Kirsch περνά με φυσικότητα στον Όμηρο. Η «Οδύσσεια», είτε ως έπος είτε ως πολιτισμική μνήμη, είναι από μόνη της μια μεγάλη αφήγηση για την απόσταση: όχι μόνο τα μίλια της θάλασσας, αλλά και τα χρόνια που απαιτούνται για να γίνει η επιστροφή. Ο Οδυσσέας χρειάζεται δέκα ολόκληρα χρόνια για να ξαναδεί την Ιθάκη μετά τον πόλεμο. Και μέσα σε αυτή τη δεκαετία, υπάρχουν επαναλαμβανόμενα σημεία καμπής, σαν μικρές κορυφές της τροχιάς: «Δέκα αφήλια, δέκα καλοκαίρια, δέκα σημεία στη μέση της διαδρομής, από όπου μπορεί να κοιτάζει τόσο μπροστά όσο και πίσω», γράφει χαρακτηριστικά.
Η αναφορά στην επερχόμενη κινηματογραφική μεταφορά —η «Οδύσσεια» του Νόλαν κάνει πρεμιέρα την Παρασκευή, με την αμερικανική προβολή να έπεται χρονικά της ελληνικής— δεν λειτουργεί ως υπόσχεση θεάματος, αλλά ως ρυθμιστής προσοχής. Μας «πιάνει» από κάτι επίκαιρο για να μας οδηγήσει σε κάτι διαχρονικό: στο πώς μετράμε τον χρόνο, πώς ερμηνεύουμε την πρόοδο και πώς αντιδρούμε όταν καταλαβαίνουμε ότι βρισκόμαστε στη μέση.
Για την αρθρογράφο, αυτή η συνειδητοποίηση είναι σχεδόν αδύνατο να μην πυροδοτήσει έναν εσωτερικό απολογισμό. Τι κάναμε ως τώρα; Πού βρισκόμαστε σε σχέση με «το σχέδιο»; Τι προχωρά και τι μένει πίσω; Είναι ο γνωστός, συχνά ανελέητος εσωτερικός έλεγχος που έρχεται με ημερολογιακή ακρίβεια στο μέσο κάθε χρονιάς — ή στο μέσο κάθε προσωπικής διαδρομής.
Κι όμως, εδώ βρίσκεται η βασική της πρόταση: αντί να μετατρέψουμε αυτό το σημείο σε δικαστήριο, να το μετατρέψουμε σε στάση. Όχι στάση παραίτησης, αλλά στάση επίγνωσης. Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας μια μικρή παύση, χωρίς ενοχές και χωρίς την ανάγκη συνεχούς αξιολόγησης. Να μην απαιτήσουμε από το «μέσο» να παράγει άμεσα συμπεράσματα, αποφάσεις και επιδόσεις.
Slack water: η στιγμή που σταματά η θάλασσα
Η Kirsch κλείνει με μια ακόμη εικόνα που έρχεται από το υγρό στοιχείο, σαν να συνομιλεί με τη θαλασσινή γεωγραφία της «Οδύσσειας». Αναφέρεται στο λεγόμενο “slack water”: τη σύντομη στιγμή όπου τα θαλάσσια ρεύματα σταματούν πριν αλλάξουν κατεύθυνση. Δεν είναι ακινησία με την έννοια της αδράνειας· είναι μια μεταβατική ησυχία, ένα φυσικό διάλειμμα ανάμεσα σε δύο κινήσεις.
Η σκέψη της είναι απλή και ισχυρή: «Αν ο ωκεανός μπορεί, έστω και για μια στιγμή, να σταματήσει τη διαρκή του κίνηση, τότε μοιάζει απολύτως πιθανό ότι μπορούμε να κάνουμε κι εμείς το ίδιο.» Εκεί ακριβώς δένει ο ουρανός με τη θάλασσα, το αφήλιο με την Ιθάκη, ο χρόνος των πλανητών με τον χρόνο των ανθρώπων.
Το κείμενο των The New York Times, λοιπόν, δεν διαβάζεται ως κριτική για τη «Οδύσσεια» του Νόλαν, ούτε ως πρόβλεψη για το πώς θα αφηγηθεί ο σκηνοθέτης τον μύθο. Διαβάζεται ως μια υπενθύμιση ότι κάθε μεγάλο ταξίδι έχει ενδιάμεσους σταθμούς που δεν είναι απλώς «χαμένος χρόνος» ή καθυστέρηση. Είναι σημεία προσανατολισμού. Στιγμές όπου αξίζει να κοιτάξουμε πόσο δρόμο έχουμε διανύσει, να αναγνωρίσουμε πού βρισκόμαστε και να πάρουμε μια ανάσα πριν συνεχίσουμε προς τον επόμενο προορισμό.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο χρήσιμο δώρο που μπορεί να μας κάνει η «Οδύσσεια» του Νόλαν πριν καν τη δούμε: να μας θυμίσει ότι δεν χρειάζεται να είμαστε αδιάκοπα σε κίνηση για να προχωράμε. Ότι, όπως ο Οδυσσέας επιβιώνει όχι μόνο χάρη στην επιμονή του αλλά και χάρη στις στιγμές που η πορεία του αλλάζει, έτσι κι εμείς μπορούμε να επιτρέψουμε στον εαυτό μας ένα μικρό “slack water” — ένα ήρεμο πέρασμα στη μέση της διαδρομής, πριν πάρουμε ξανά φόρα για το υπόλοιπο του ταξιδιού.
