Νέο πλαίσιο για την εργασία μέσω ψηφιακών πλατφορμών φέρνει το νομοσχέδιο του υπουργείου Εργασίας, το οποίο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση. Οι διατάξεις προβλέπουν σημαντικές αλλαγές για διανομείς, οδηγούς, freelancers και άλλα πρόσωπα που απασχολούνται μέσω εφαρμογών, είτε εμφανίζονται ως μισθωτοί είτε ως «ανεξάρτητοι συνεργάτες».
Στο επίκεντρο βρίσκονται ο ορθός χαρακτηρισμός της εργασιακής σχέσης, η διαφάνεια στη χρήση αλγορίθμων και η προστασία από αιφνίδιους αποκλεισμούς λογαριασμών. Παράλληλα, οι ψηφιακές πλατφόρμες θα υποχρεούνται να δηλώνουν την απασχόληση στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ, ενώ ενισχύονται τα δικαιώματα ενημέρωσης, συλλογικής εκπροσώπησης και δικαστικής προστασίας.
Το Μέρος Α΄ του νομοσχεδίου, που περιλαμβάνει τα άρθρα 1 έως 24, ενσωματώνει στην ελληνική νομοθεσία την ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/2831. Οι ρυθμίσεις καλύπτουν τόσο όσους εργάζονται με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας όσο και όσους εμφανίζονται τυπικά ως αυτοαπασχολούμενοι.
Μισθωτοί αντί για «συνεργάτες»: Πότε ενεργοποιείται το τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας
Η σημαντικότερη αλλαγή περιλαμβάνεται στο άρθρο 6, το οποίο αναμορφώνει το τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας. Από εδώ και στο εξής, η σχέση μεταξύ πλατφόρμας και απασχολουμένου θα αξιολογείται με βάση τον πραγματικό τρόπο οργάνωσης της εργασίας και όχι αποκλειστικά με βάση τον τίτλο της σύμβασης.
Εάν τα πραγματικά περιστατικά δείχνουν ότι η πλατφόρμα ασκεί διεύθυνση και έλεγχο, θα ενεργοποιείται τεκμήριο ότι υπάρχει σχέση εξαρτημένης εργασίας. Ενδείξεις ελέγχου μπορεί να αποτελούν:
– η υποχρέωση αποδοχής συγκεκριμένων αναθέσεων,
– οι περιορισμοί στην επιλογή αντικαταστάτη ή υπεργολάβου,
– η απαγόρευση συνεργασίας με ανταγωνιστικές επιχειρήσεις,
– η επιβολή πειθαρχικών κυρώσεων,
– οι περιορισμοί στον αριθμό των εργασιών,
– ο έλεγχος ή ο περιορισμός της αμοιβής,
– η δυνατότητα αποκλεισμού από την εφαρμογή.
Δεν απαιτείται να συντρέχουν όλα τα παραπάνω στοιχεία. Το κρίσιμο είναι η συνολική εικόνα της σχέσης και ο βαθμός ελέγχου που ασκεί η πλατφόρμα. Εφόσον ενεργοποιηθεί το τεκμήριο, το βάρος της απόδειξης μεταφέρεται στην πλατφόρμα, η οποία θα πρέπει να αποδείξει ότι δεν υπάρχει εξαρτημένη εργασία.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα
Ένας διανομέας μπορεί να εμφανίζεται ως ανεξάρτητος συνεργάτης, αλλά στην πράξη να υποχρεώνεται να δέχεται συγκεκριμένες παραγγελίες, να μην έχει τη δυνατότητα να καθορίζει ελεύθερα την αμοιβή του και να κινδυνεύει με κυρώσεις όταν αρνείται αναθέσεις. Τα στοιχεία αυτά θα μπορούν να αξιοποιηθούν για τον χαρακτηρισμό της σχέσης του ως εξαρτημένης εργασίας.
Αντίθετα, η απλή χρήση μιας εφαρμογής για την αναζήτηση εργασιών δεν αρκεί από μόνη της για να χαρακτηριστεί κάποιος μισθωτός. Η αξιολόγηση θα γίνεται με βάση τις πραγματικές συνθήκες και όχι μόνο την ύπαρξη ή μη μιας ψηφιακής πλατφόρμας.
Η ρύθμιση δεν εφαρμόζεται αυτομάτως σε φορολογικές, ποινικές ή κοινωνικοασφαλιστικές διαδικασίες. Παράλληλα, προβλέπονται μέτρα υποστήριξης για όσους επιδιώκουν τον ορθό προσδιορισμό του εργασιακού τους καθεστώτος.
Διαφάνεια στις αποφάσεις των αλγορίθμων
Η δεύτερη μεγάλη παρέμβαση αφορά την αλγοριθμική διαχείριση. Στις ψηφιακές πλατφόρμες, αυτοματοποιημένα συστήματα μπορεί να καθορίζουν ποιες εργασίες ανατίθενται, ποια αμοιβή προσφέρεται, πώς αξιολογείται ένας συνεργάτης και εάν θα διατηρήσει την πρόσβασή του στην εφαρμογή.
Με τα άρθρα 8 έως 14 θεσπίζονται υποχρεώσεις διαφάνειας, ανθρώπινης εποπτείας και επανεξέτασης. Οι πλατφόρμες θα πρέπει να ενημερώνουν τους απασχολουμένους για:
– τα αυτοματοποιημένα συστήματα που χρησιμοποιούν,
– τις κατηγορίες δεδομένων που συλλέγουν,
– τις βασικές παραμέτρους που επηρεάζουν τις αποφάσεις,
– τις συνέπειες των αξιολογήσεων και των αυτοματοποιημένων διαδικασιών.
Η ενημέρωση θα πρέπει να παρέχεται με σαφή και κατανοητό τρόπο από την έναρξη της απασχόλησης, αλλά και πριν από σημαντικές αλλαγές στα συστήματα.
Οι απασχολούμενοι θα μπορούν να ζητούν εξηγήσεις και ανθρώπινη επανεξέταση αποφάσεων που επηρεάζουν ουσιαστικά τα δικαιώματα ή τις συνθήκες εργασίας τους. Ιδιαίτερη προστασία προβλέπεται για αποφάσεις περιορισμού, αναστολής ή οριστικής διακοπής λογαριασμού, καθώς και για την άρνηση πληρωμής ή τη μεταβολή της συμβατικής σχέσης.
Έτσι, ένας διανομέας που αποκλείεται από μια εφαρμογή λόγω αυτοματοποιημένης αξιολόγησης δεν θα πρέπει να περιορίζεται σε μια γενική ηλεκτρονική ειδοποίηση. Θα έχει δικαίωμα να πληροφορηθεί τους λόγους της απόφασης και να ζητήσει επανεξέταση από αρμόδιο άνθρωπο.
Περιορισμοί στη συλλογή προσωπικών δεδομένων
Το νομοσχέδιο θέτει συγκεκριμένα όρια στη χρήση προσωπικών δεδομένων μέσω αυτοματοποιημένων συστημάτων. Απαγορεύεται, μεταξύ άλλων, η επεξεργασία δεδομένων που αφορά τη συναισθηματική ή ψυχολογική κατάσταση των απασχολουμένων, η παρακολούθηση ιδιωτικών συνομιλιών και η συλλογή δεδομένων κατά το διάστημα που δεν προσφέρουν ή δεν εκτελούν εργασία.
Περιορισμοί προβλέπονται επίσης για τη χρήση δεδομένων με σκοπό την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικά με ευαίσθητα προσωπικά χαρακτηριστικά ή την άσκηση συνδικαλιστικών δικαιωμάτων. Οι προστατευτικές διατάξεις ισχύουν και για πρόσωπα που δεν έχουν σχέση εξαρτημένης εργασίας.
Το άρθρο 9 προβλέπει εκτίμηση επιπτώσεων στην προστασία προσωπικών δεδομένων, με συμμετοχή των ενδιαφερομένων και ενημέρωση των εκπροσώπων τους. Η συγκεκριμένη διάταξη θα τεθεί σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2027.
Υγεία, ασφάλεια και ανθρώπινη εποπτεία
Η αλγοριθμική διαχείριση συνδέεται και με την προστασία της υγείας και της ασφάλειας. Οι πλατφόρμες θα πρέπει να αξιολογούν κινδύνους που μπορεί να προκύπτουν από τα αυτοματοποιημένα συστήματα, όπως η υπερβολική πίεση για γρήγορη ολοκλήρωση εργασιών, η αύξηση του κινδύνου ατυχημάτων, οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες και η ψυχολογική επιβάρυνση.
Απαιτούνται μέτρα πρόληψης, ανθρώπινη εποπτεία και ενημέρωση των εκπροσώπων των εργαζομένων για σημαντικές αλλαγές στα συστήματα. Όταν χρειάζεται εξειδικευμένη αξιολόγηση, οι εκπρόσωποι θα μπορούν να επικουρούνται από εμπειρογνώμονα. Για πλατφόρμες που απασχολούν περισσότερους από 250 εργαζομένους στην Ελλάδα προβλέπεται, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, κάλυψη των σχετικών δαπανών.
Ίδια προστασία και μέσω εργολάβων
Το άρθρο 5 αντιμετωπίζει το ζήτημα των διαμεσολαβητών. Όσοι εργάζονται μέσω εργολάβου ή άλλου ενδιάμεσου φορέα θα πρέπει να απολαμβάνουν το ίδιο επίπεδο προστασίας με όσους συνεργάζονται απευθείας με την πλατφόρμα.
Προβλέπεται αλληλέγγυα και εις ολόκληρον ευθύνη της πλατφόρμας και του διαμεσολαβητή για τις υποχρεώσεις που απορρέουν από το νέο πλαίσιο. Με αυτόν τον τρόπο επιχειρείται να αποτραπεί η αποδυνάμωση των δικαιωμάτων μέσω διαδοχικών αναθέσεων και αλυσίδων υπεργολαβίας.
Οι κανόνες αφορούν εργασία που εκτελείται στην Ελλάδα, ανεξάρτητα από τον τόπο εγκατάστασης της πλατφόρμας. Καλύπτουν τόσο την εργασία σε φυσικό χώρο όσο και την εργασία που πραγματοποιείται διαδικτυακά, εφόσον πληρούνται τα χαρακτηριστικά της ψηφιακής πλατφόρμας εργασίας.
Μητρώο Ψηφιακών Πλατφορμών στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ
Με τα άρθρα 15 και 16 ενισχύεται η διαφάνεια. Στο ΕΡΓΑΝΗ ΙΙ προβλέπεται η δημιουργία Μητρώου Ψηφιακών Πλατφορμών Εργασίας, στο οποίο θα εγγράφονται οι πλατφόρμες και οι διαμεσολαβητές.
Θα δηλώνεται η εργασία που εκτελείται μέσω των πλατφορμών, ανεξάρτητα από το αν ο απασχολούμενος χαρακτηρίζεται μισθωτός ή ανεξάρτητος συνεργάτης. Οι πλατφόρμες θα πρέπει επίσης να παρέχουν πληροφορίες για τον αριθμό των απασχολουμένων, το καθεστώς εργασίας, τους γενικούς συμβατικούς όρους και τους διαμεσολαβητές με τους οποίους συνεργάζονται.
Πρόσβαση στις σχετικές πληροφορίες θα έχουν οι αρμόδιες αρχές και οι εκπρόσωποι των απασχολουμένων. Προβλέπεται επίσης διαλειτουργικότητα του μητρώου με πληροφοριακά συστήματα του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου.
Προστασία από αντίποινα και συλλογικά δικαιώματα
Τα άρθρα 17 έως 20 προβλέπουν διαδικασίες επίλυσης διαφορών, πρόσβαση σε αποτελεσματική δικαστική προστασία και μέτρα κατά της δυσμενούς μεταχείρισης όσων ασκούν νόμιμα δικαιώματά τους.
Η προστασία αφορά, μεταξύ άλλων, εργαζομένους που ζητούν ενημέρωση, αμφισβητούν μια αυτοματοποιημένη απόφαση ή διεκδικούν τον ορθό χαρακτηρισμό της σχέσης τους. Για την εποπτεία προβλέπεται συνεργασία της Επιθεώρησης Εργασίας με την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, ανταλλαγή πληροφοριών και δυνατότητα κοινών ελέγχων.
Παράλληλα, το άρθρο 21 αναγνωρίζει δικαιώματα συλλογικής οργάνωσης, απεργίας και διαπραγμάτευσης συλλογικών συμφωνιών και για πρόσωπα που εργάζονται μέσω πλατφορμών χωρίς σχέση εξαρτημένης εργασίας, σύμφωνα με τις ειδικότερες διατάξεις.
Μεταβατική εφαρμογή και ουσία της μεταρρύθμισης
Τα άρθρα 23 και 24 ρυθμίζουν τις υπουργικές αποφάσεις, την εξειδίκευση των προστίμων και τη μεταβατική εφαρμογή. Για υφιστάμενες συμβάσεις, το νέο τεκμήριο εργασίας θα εφαρμόζεται μόνο για το διάστημα μετά τη δημοσίευση του νόμου. Οι πλατφόρμες που ήδη λειτουργούν θα έχουν έξι μήνες από τη δημοσίευση για την πρώτη διάθεση των απαιτούμενων πληροφοριών, ενώ αντίστοιχη προθεσμία προβλέπεται για τις νέες πλατφόρμες από τη σύστασή τους.
Η ουσία του νέου πλαισίου είναι σαφής: ο χαρακτηρισμός «ανεξάρτητος συνεργάτης» δεν θα αρκεί για να παρακάμπτονται οι υποχρεώσεις που απορρέουν από τον πραγματικό τρόπο οργάνωσης της εργασίας. Παράλληλα, ούτε η αυτοματοποιημένη λειτουργία ενός αλγορίθμου θα μπορεί να δικαιολογεί αδιαφανείς αποφάσεις ή αιφνίδιους αποκλεισμούς.
Με τις νέες ρυθμίσεις, οι εργαζόμενοι στις ψηφιακές πλατφόρμες αποκτούν ισχυρότερα εργαλεία για να διεκδικήσουν τον σωστό χαρακτηρισμό της σχέσης τους, να γνωρίζουν πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις που τους αφορούν και να προστατεύονται από καταχρηστικές πρακτικές. Το ζητούμενο πλέον είναι η εφαρμογή των κανόνων στην πράξη, ώστε οι «συνεργάτες» να αντιμετωπίζονται ως μισθωτοί όταν η πραγματική σχέση εργασίας το επιβάλλει.
