Μια εντυπωσιακή συρρίκνωση του αριθμού των δικαιούχων καταγράφεται την περίοδο 2020-2026 στις τρεις βασικές κοινωνικές παροχές του ΟΠΕΚΑ που συνδέονται άμεσα με εισοδηματικά κριτήρια. Πρόκειται για το επίδομα στέγασης, το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και το επίδομα παιδιού Α21.
Συνολικά, οι δικαιούχοι των συγκεκριμένων παροχών μειώθηκαν κατά περίπου 420.000 μέσα σε έξι χρόνια. Ο αριθμός αυτός δεν αντιστοιχεί κατ’ ανάγκη σε ισάριθμα διαφορετικά φυσικά πρόσωπα, καθώς ένα νοικοκυριό μπορεί να λαμβάνει περισσότερες από μία παροχές του ΟΠΕΚΑ. Ωστόσο, η μεταβολή είναι αρκετά μεγάλη ώστε να αποτυπώνει μια σαφή τάση: όλο και λιγότερα νοικοκυριά πληρούν τα ισχύοντα εισοδηματικά κριτήρια.
Βασικός παράγοντας φαίνεται να είναι η άνοδος των ονομαστικών εισοδημάτων και, σε αρκετές περιπτώσεις, των τεκμαρτώς προσδιοριζόμενων εισοδημάτων, χωρίς αντίστοιχη αναπροσαρμογή των ορίων για τη χορήγηση των επιδομάτων. Έτσι, χιλιάδες οικογένειες μπορεί να εμφανίζονται φορολογικά ως έχουσες υψηλότερο εισόδημα, χωρίς η πραγματική αγοραστική τους δύναμη να έχει βελτιωθεί ανάλογα.
Οι δικαιούχοι των παροχών του ΟΠΕΚΑ μειώθηκαν κατά 420.117
Σύμφωνα με στοιχεία από τις εκθέσεις του Γραφείου Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή και τις ανακοινώσεις του ΟΠΕΚΑ, η εικόνα στις τρεις βασικές παροχές έχει ως εξής:
– Επίδομα παιδιού Α21: Οι δικαιούχοι μειώθηκαν από 711.527 τον Μάιο του 2020 σε 460.803 τον Μάιο του 2026. Η μείωση ανέρχεται σε 250.724 δικαιούχους ή 35,2%.
– Επίδομα στέγασης: Από 243.082 δικαιούχους τον Ιούνιο του 2020, ο αριθμός περιορίστηκε σε 168.447 τον Ιούνιο του 2026. Πρόκειται για μείωση 74.635 δικαιούχων ή 30,7%.
– Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα: Οι δικαιούχοι μειώθηκαν από 240.066 τον Ιούνιο του 2020 σε 145.308 τον Ιούνιο του 2026. Η απώλεια ανέρχεται σε 94.758 δικαιούχους ή 39,5%, ποσοστό που αποτελεί τη μεγαλύτερη μείωση μεταξύ των τριών παροχών.
Συνολικά, οι δικαιούχοι περιορίστηκαν από 1.194.675 σε 774.558, δηλαδή κατά 420.117 ή 35,2%.
| Παροχή | Δικαιούχοι 2020 | Δικαιούχοι 2026 | Μείωση | Ποσοστιαία μείωση |
|—|—:|—:|—:|—:|
| Επίδομα στέγασης | 243.082 | 168.447 | 74.635 | 30,7% |
| Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα | 240.066 | 145.308 | 94.758 | 39,5% |
| Επίδομα παιδιού Α21 | 711.527 | 460.803 | 250.724 | 35,2% |
| Σύνολο | 1.194.675 | 774.558 | 420.117 | 35,2% |
Για το επίδομα παιδιού συγκρίθηκαν οι αντίστοιχες πληρωμές Μαΐου 2020 και Μαΐου 2026, λόγω του διαφορετικού κύκλου καταβολής της συγκεκριμένης παροχής.
Ο «κόφτης» των εισοδηματικών κριτηρίων
Τα εισοδηματικά όρια λειτουργούν ως απόλυτος «κόφτης» για την πρόσβαση στις συγκεκριμένες παροχές. Στο επίδομα παιδιού, οι βασικές εισοδηματικές κλίμακες παραμένουν επί σειρά ετών στα ίδια επίπεδα. Αντίστοιχα, στο επίδομα στέγασης τα σχετικά όρια δεν έχουν αναπροσαρμοστεί με τρόπο που να αντανακλά τις μεταβολές στα εισοδήματα και στο κόστος διαβίωσης.
Στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα έχει πραγματοποιηθεί μία αναπροσαρμογή των ορίων, κατά 8%, από την 1η Δεκεμβρίου 2023. Η αύξηση αυτή, όμως, δεν ήταν αρκετή ώστε να αντισταθμίσει συνολικά την άνοδο των ονομαστικών και τεκμαρτών εισοδημάτων.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ένα νοικοκυριό μπορεί να βρεθεί πάνω από το προβλεπόμενο πλαφόν, ενώ στην πράξη να συνεχίζει να αντιμετωπίζει σημαντικές οικονομικές δυσκολίες. Η αύξηση του μισθού, για παράδειγμα, μπορεί να είναι μικρή και να απορροφάται από τις αυξήσεις στα ενοίκια, στα τρόφιμα, στην ενέργεια και στις υπόλοιπες βασικές δαπάνες. Παρ’ όλα αυτά, για τον υπολογισμό της επιλεξιμότητας μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.
Η επίδραση των τεκμαρτών εισοδημάτων στους αυτοαπασχολουμένους
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των αυτοαπασχολουμένων. Με βάση το ισχύον σύστημα τεκμαρτής φορολόγησης, για τον υπολογισμό του ελάχιστου ετήσιου τεκμαρτού φορολογητέου εισοδήματος λαμβάνεται υπόψη, μεταξύ άλλων, το ετήσιο ποσό του μικτού κατώτατου μισθού όπως ισχύει την τελευταία ημέρα του φορολογικού έτους.
Αυτό σημαίνει ότι κάθε αύξηση του κατώτατου μισθού μπορεί να ανεβάζει αυτόματα τη βασική αφετηρία υπολογισμού του τεκμαρτού εισοδήματος για τους επαγγελματίες που υπάγονται στο σύστημα. Το τεκμαρτό εισόδημα μπορεί, επομένως, να αυξάνεται από χρόνο σε χρόνο ακόμη και όταν τα πραγματικά καθαρά κέρδη μιας επιχείρησης παραμένουν σταθερά ή αυξάνονται ελάχιστα.
Επιπλέον, προβλέπονται προσαυξήσεις ανάλογα με τα έτη δραστηριότητας, το μισθολογικό κόστος, τον αριθμό των εργαζομένων και, υπό προϋποθέσεις, τον κύκλο εργασιών. Δημιουργείται έτσι μια αλυσιδωτή επίπτωση: η αύξηση του κατώτατου μισθού ανεβάζει το τεκμαρτό εισόδημα, το υψηλότερο εισόδημα μπορεί να οδηγήσει σε υπέρβαση των ορίων και, τελικά, ο επαγγελματίας να χάσει την πρόσβαση σε παροχές του ΟΠΕΚΑ.
Διαφορετικός ο τρόπος υπολογισμού του εισοδήματος
Ο τρόπος ελέγχου του εισοδήματος δεν είναι ίδιος σε όλες τις παροχές. Για το επίδομα παιδιού και το επίδομα στέγασης λαμβάνεται υπόψη το συνολικό πραγματικό ή τεκμαρτό οικογενειακό εισόδημα που προκύπτει από τη φορολογική δήλωση.
Στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, αντίθετα, βασικό κριτήριο αποτελεί το εισόδημα του νοικοκυριού κατά το εξάμηνο που προηγείται της αίτησης. Υπάρχουν ειδικοί κανόνες για τον προσδιορισμό του εισοδήματος, μεταξύ άλλων και για τους αυτοαπασχολουμένους.
Οι διαφορές αυτές είναι σημαντικές, καθώς επηρεάζουν τόσο το χρονικό διάστημα που εξετάζεται όσο και τον τρόπο με τον οποίο υπολογίζονται οι αποδοχές, τα τεκμήρια και τα λοιπά εισοδήματα.
Μικρή αύξηση, μεγάλη απώλεια για το νοικοκυριό
Όταν ένα επίδομα έχει απόλυτο ανώτατο εισοδηματικό όριο, η μετάβαση από το «δικαιούμαι» στο «δεν δικαιούμαι» μπορεί να γίνει απότομα. Ένας εργαζόμενος που λαμβάνει μια μικρή ονομαστική αύξηση ή ένας αυτοαπασχολούμενος του οποίου το τεκμαρτό εισόδημα αυξάνεται μπορεί να βρεθεί εκτός επιδόματος.
Η απώλεια δεν περιορίζεται στο ποσό της παροχής. Σε αρκετές περιπτώσεις, η διακοπή ενός επιδόματος μπορεί να συμπαρασύρει και άλλες ενισχύσεις ή να αυξήσει σημαντικά το διαθέσιμο κόστος στέγασης και διαβίωσης. Για μια οικογένεια με παιδιά ή για ένα νοικοκυριό που ήδη αντιμετωπίζει υψηλά έξοδα, η διαφορά μπορεί να είναι ιδιαίτερα αισθητή.
Η συρρίκνωση των δικαιούχων στις τρεις βασικές παροχές του ΟΠΕΚΑ δείχνει ότι τα εισοδηματικά κριτήρια έχουν εξελιχθεί σε καθοριστικό παράγοντα αποκλεισμού. Όσο τα όρια παραμένουν σταθερά ή αυξάνονται λιγότερο από τα ονομαστικά και τεκμαρτά εισοδήματα, ο αριθμός των δικαιούχων είναι πιθανό να συνεχίσει να μειώνεται, ακόμη και χωρίς ουσιαστική βελτίωση της πραγματικής οικονομικής κατάστασης των νοικοκυριών.
