Μετά από σχεδόν έναν αιώνα εξέλιξης, οι θεραπείες που αξιοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα για την αντιμετώπιση του καρκίνου εισέρχονται σε μια νέα, πιο ώριμη φάση, προσφέροντας σε ολοένα και περισσότερους ασθενείς σημαντικές προοπτικές ίασης.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της 71χρονης Μορίν Σιδέρης, η οποία, μετά από επιτυχημένο χειρουργείο για καρκίνο του παχέος εντέρου το 2008, διαγνώστηκε χρόνια αργότερα με καρκίνο του οισοφάγου. Η γυναίκα έλαβε μέρος σε κλινική δοκιμή και κάθε τρεις εβδομάδες μετέβαινε στο νοσοκομείο Memorial Sloan Kettering στη Νέα Υόρκη για ενδοφλέβια χορήγηση του φαρμάκου dostarlimab, σε συνεδρίες διάρκειας 45 λεπτών. Μετά από μόλις τέσσερις μήνες, ο όγκος της είχε εξαφανιστεί — χωρίς χειρουργείο, χημειοθεραπεία ή ακτινοβολία, με μοναδική σημαντική παρενέργεια την επινεφριδιακή ανεπάρκεια που προκαλεί κόπωση.
«Είναι απίστευτο. Είναι σχεδόν σαν σενάριο επιστημονικής φαντασίας», λέει στο BBC.
Κι όμως, είναι πραγματικότητα. Η Σιντέρις είναι μία από τους ασθενείς που επωφελούνται από την ανοσοθεραπεία, μια προσέγγιση που μετά από έναν αιώνα εξέλιξης αρχίζει να αποδίδει εντυπωσιακά αποτελέσματα.
«Συγκινούμαι και ανατριχιάζω», λέει η Τζένιφερ Γουάργκο από το MD Anderson Cancer Center. «Οι άνθρωποι ζουν, και ζουν καλά. Μιλάμε για θεραπείες που μπορούν να οδηγήσουν σε ίαση».
Το σώμα έχει τη φυσική ικανότητα να «ανιχνεύει και να εξαλείφει κύτταρα που δεν μοιάζουν με εσάς», εξηγεί η Κάρεν Νάντσεν, διευθύνουσα σύμβουλος του Ινστιτούτου Parker για την Ανοσοθεραπεία του Καρκίνου, ενός μη κερδοσκοπικού οργανισμού των ΗΠΑ που προωθεί την ανάπτυξη της ανοσοθεραπείας.
Αν όλα λειτουργούν καλά, αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνει και τα κύτταρα που έχουν γίνει καρκινικά. Αλλά μερικές φορές, τα καρκινικά κύτταρα αποφεύγουν ή παρακάμπτουν αυτό το σύστημα, οδηγώντας σε επικίνδυνη ανεξέλεγκτη ανάπτυξη. Κρύβονται, σε κοινή θέα, δυσδιάκριτα από τα υγιή κύτταρα γύρω τους. Η ανοσοθεραπεία στοχεύει στο να τα «ξεσκεπάσει», ώστε το ανοσοποιητικό σύστημα να τα αναγνωρίσει και να τα καταστρέψει.
Πώς λειτουργεί σήμερα η ανοσοθεραπεία κατά του καρκίνου
Δύο από τις πιο γνωστές μορφές ανοσοθεραπείας είναι οι θεραπείες με CAR T-κύτταρα και οι αναστολείς σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού. Οι θεραπείες με CAR T-κύτταρα περιλαμβάνουν την εξαγωγή Τ-κυττάρων (τα εξαιρετικά εξειδικευμένα ανοσοκύτταρα που εντοπίζουν και εξοντώνουν συγκεκριμένους ξένους εισβολείς) από το αίμα του ασθενούς, την τροποποίησή τους σε εργαστήριο ώστε να μπορούν να εντοπίζουν και να επιτίθενται στα καρκινικά κύτταρα και, στη συνέχεια, την απελευθέρωση αυτών των ενισχυμένων Τ-κυττάρων στον οργανισμό. Αυτές οι θεραπείες χρησιμοποιούνται σήμερα για τη θεραπεία καρκίνων του αίματος.
Οι αναστολείς των ανοσολογικών σημείων ελέγχου είναι φάρμακα που απενεργοποιούν έναν ενσωματωμένο «διακόπτη απενεργοποίησης» στο ανοσοποιητικό σύστημα. Αυτός ο προστατευτικός μηχανισμός έχει έναν σημαντικό σκοπό: να αποτρέπει υπερβολικά επιθετικές ανοσολογικές αντιδράσεις που βλάπτουν τα υγιή κύτταρα. Ωστόσο, ορισμένα καρκινικά κύτταρα μπορούν να ενεργοποιήσουν τον διακόπτη απενεργοποίησης, προκαλώντας την απενεργοποίηση των Τ-κυττάρων, ώστε να ξεφύγουν από την ανίχνευση. Οι αναστολείς των ανοσολογικών σημείων ελέγχου αποτρέπουν αυτό το φαινόμενο, πράγμα που σημαίνει ότι τα Τ-κύτταρα αναγνωρίζουν τα καρκινικά κύτταρα ως απειλή και εξαπολύουν επίθεση. Οι επιστήμονες που πρωτοστάτησαν σε αυτή την καινοτομία κέρδισαν το Βραβείο Νόμπελ το 2018, και τα φάρμακα χρησιμοποιούνται σήμερα για τη θεραπεία πολλών μορφών καρκίνου.
Ωστόσο, και οι δύο μέθοδοι έχουν περιορισμούς. Παρόλο που η έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη, οι επιστήμονες δυσκολεύονται να κάνουν τις θεραπείες με CAR-T κύτταρα να λειτουργήσουν έναντι των συμπαγών όγκων (σε αντίθεση με τους καρκίνους του αίματος), οι οποίοι αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 90% των νέων διαγνώσεων. Η θεραπεία είναι επίσης δαπανηρή και η διαδικασία χορήγησής της είναι χρονοβόρα.
Από την άλλη, οι αναστολείς των σημείων ελέγχου του ανοσοποιητικού συστήματος μπορεί να συνοδεύονται από ένα «καλειδοσκόπιο παρενεργειών», εξηγεί η Σάμρα Τουράιλιτς, ογκολόγος στο Ινστιτούτο Francis Crick στο Λονδίνο. Αυτό συμβαίνει επειδή οι διακόπτες απενεργοποίησης του ανοσοποιητικού συστήματος έχουν ως στόχο να εμποδίσουν το σώμα να επιτεθεί στους δικούς του ιστούς και η αφαίρεση αυτής της άμυνας μπορεί επομένως να θέσει σε κίνδυνο μη καρκινικά κύτταρα καθώς και όγκους. Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των ΗΠΑ, οι συχνές παρενέργειες περιλαμβάνουν δερματικά εξανθήματα, διάρροια και κόπωση, ενώ σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσει φλεγμονή του ήπατος, της καρδιάς και των νεφρών.
Παρόλα αυτά, μπορεί να αξίζει τον κόπο, εάν το φάρμακο ελέγχει έναν επιθετικό καρκίνο. Αλλά δεν λειτουργεί πάντα έτσι. Ένα σημαντικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει ολόκληρος ο τομέας της ογκολογίας, λέει η Τουράιλιτς. Καμία ανοσοθεραπεία δεν είναι αποτελεσματική στο 100% των ασθενών. Υπάρχουν πολλοί πιθανοί λόγοι, που κυμαίνονται από τη δομή του όγκου, η οποία μπορεί να μειώσει την προσβασιμότητά του στο ανοσοποιητικό σύστημα, έως τα χαρακτηριστικά των ίδιων των ανοσοκυττάρων.
Γενικά, κάπου μεταξύ 20% και 40% των ασθενών ανταποκρίνονται στην ανοσοθεραπεία. Αυτό σημαίνει ότι πολλοί ασθενείς – η πλειοψηφία, στην πραγματικότητα – εκτίθενται σε παρενέργειες, για να μην αναφέρουμε την σπατάλη χρόνου και ελπίδας, χωρίς πολλά οφέλη.
Το μέλλον της ανοσοθεραπείας
Οι επιστήμονες εξετάζουν συνδυασμούς θεραπειών, εξατομικευμένες προσεγγίσεις, ακόμη και εμβόλια κατά του καρκίνου. Η έρευνα της Τζένιφερ Γουάργκο- καθηγήτριας χειρουργικής ογκολογίας και ερευνήτριας ανοσοθεραπείας στο Κέντρο Καρκίνου MD Anderson στο Τέξας – αν και προκαταρκτική, υποδηλώνει ότι οι ασθενείς που ακολουθούν μια διατροφή υψηλής περιεκτικότητας σε φυτικές ίνες μπορεί να δουν καλύτερα αποτελέσματα μέσω αλλαγών στο μικροβίωμα του εντέρου που μπορεί να επηρεάσουν τόσο το ανοσοποιητικό σύστημα όσο και τον όγκο.
Άλλες μελέτες δείχνουν ότι οι στατίνες, φθηνά και προσβάσιμα φάρμακα για τη μείωση της χοληστερόλης, μπορεί να ενισχύσουν τις επιδράσεις της ανοσοθεραπείας, μέσω απροσδόκητων αλλαγών στην κυτταρική επικοινωνία. Ακόμη και η ώρα που χορηγείται η θεραπεία μπορεί να έχει σημασία, με ορισμένες πρόσφατες μελέτες να υπονοούν ότι οι ασθενείς που λαμβάνουν τη θεραπεία νωρίς μέσα στην ημέρα τα πάνε καλύτερα από εκείνους που τη λαμβάνουν αργότερα.
Ο συνδυασμός της ανοσοθεραπείας με άλλες θεραπείες για τον καρκίνο, όπως η ακτινοβολία ή ο υπέρηχος, μπορεί να είναι ένας άλλος τρόπος για την ενίσχυση των ποσοστών ανταπόκρισης. Άλλοι ερευνητές αξιοποιούν την προσαρμοστικότητα της ανοσοθεραπείας και επιχειρούν να ταιριάξουν κάθε ασθενή με την πλέον κατάλληλη θεραπευτική επιλογή. Η εξατομικευμένη ιατρική προκαλεί ενθουσιασμό σε πολλούς κλάδους, αλλά η Κνούτσεν τονίζει ότι είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ογκολογία, δεδομένης της ετερογένειας της νόσου.
«Ο καρκίνος δεν είναι μία ασθένεια», εξηγεί. «Είναι 200 διαφορετικές ασθένειες και όλες προκύπτουν εξαιτίας διαφορετικών αιτιών και για αυτό πρέπει να αντιμετωπίζονται διαφορετικά».
Ακόμα και δύο ασθενείς με τον ίδιο ακριβώς τύπο και στάδιο καρκίνου μπορεί να έχουν διαφορετικές ασθένειες σε κυτταρικό επίπεδο.
Οι επιστήμονες στο Κέντρο Καρκίνου Memorial Sloan Kettering έχουν ήδη δοκιμάσει μια πολλά υποσχόμενη στρατηγική, βασισμένη στο εύρημα ότι οι όγκοι με ένα συγκεκριμένο γενετικό προφίλ τείνουν να ανταποκρίνονται καλά σε αναστολείς ανοσολογικών σημείων ελέγχου όπως το dostarlimab. Σε δύο μικρές δοκιμές από το 2022 και το 2024 που αντιμετώπισαν καρκίνους του ορθού με αυτό το προφίλ, η θεραπεία εξάλειψε πλήρως τους όγκους. Στη συνέχεια, η ομάδα επέκτεινε την έρευνά της ώστε να συμπεριλάβει 117 ασθενείς με διάφορους τύπους όγκων – συμπεριλαμβανομένου του οισοφάγου, της ουροδόχου κύστης και του στομάχου – που έφεραν την ίδια γενετική υπογραφή. Από τα 103 άτομα που ολοκλήρωσαν την πλήρη θεραπεία, τα 84, συμπεριλαμβανομένης της Σιδέρης, είδαν πλήρη εξαφάνιση των όγκων τους, με μόνο δύο να χρειάζεται να υποβληθούν σε επιπλέον χειρουργική επέμβαση.
Ερευνητές από το MD Anderson έχουν αναφέρει παρόμοια αποτελέσματα για μια προσέγγιση που χρησιμοποιεί διαφορετικό αναστολέα σημείων ελέγχου. Και άλλες ομάδες έχουν δείξει ότι – ακόμη και αν οι ασθενείς υποβληθούν τελικά σε χειρουργική επέμβαση – τα χειρουργικά τους αποτελέσματα μπορεί να είναι καλύτερα, τουλάχιστον σε ορισμένες περιπτώσεις, εάν οι όγκοι αντιμετωπιστούν πρώτα με ανοσοθεραπεία.
Ενώ χρειάζεται περισσότερη έρευνα, τέτοια ευρήματα είναι πολλά υποσχόμενα επειδή ανοίγουν τον δρόμο για μια λιγότερο επεμβατική αλλά εξαιρετικά αποτελεσματική εποχή θεραπείας, λέει ο Λουίς Ντιάζ, επικεφαλής ογκολογίας συμπαγών όγκων στο Κέντρο Καρκίνου Memorial Sloan Kettering. «Πρέπει να μεταβούμε από τον Μεσαίωνα στη σύγχρονη εποχή», τονίζει.
Προειδοποιεί, ωστόσο, ότι μόνο περίπου το 5% των όγκων έχουν τη γενετική σύνθεση που τους καθιστά κατάλληλους για την ανοσοθεραπεία χωρίς χειρουργική επέμβαση.
«Το άλλο 95% χρειάζεται κάτι εξίσου καλό», σημειώνει.
Η υπόσχεση των εμβολίων κατά του καρκίνου
Για το σκοπό αυτό, οι ερευνητές συνεχίζουν να αναζητούν νέες προσεγγίσεις ανοσοθεραπείας και προσπαθούν να βελτιώσουν παλαιότερες – όπως τα εμβόλια κατά του καρκίνου. Τα παραδοσιακά εμβόλια εισάγουν στον οργανισμό τμήματα ενός παθογόνου, όπως ενός ιού, ώστε να «εξασκηθεί» στην ανάπτυξη ανοσοαπόκρισης ενάντια στον πραγματικό ιό. Μια παρόμοια προσέγγιση θα μπορούσε να εφαρμοστεί και στον καρκίνο, λέει η Κνούτσεν – με τη διαφορά ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη θεραπεία της νόσου και όχι για την πρόληψή της.
Τα καρκινικά κύτταρα φέρουν στην επιφάνειά τους διάφορες πρωτεΐνες. Χρησιμοποιώντας την τεχνολογία εμβολίων, οι ερευνητές μπορεί να είναι σε θέση να εκπαιδεύσουν το ανοσοποιητικό σύστημα ενός ασθενούς να αναγνωρίζει και να στοχεύει αυτές τις πρωτεΐνες, πυροδοτώντας μια ισχυρή απόκριση έναντι του συγκεκριμένου καρκίνου τους, εξηγεί η Κνούτσεν.
Υπάρχουν ήδη ορισμένα προκαταρκτικά στοιχεία που υποστηρίζουν αυτήν την προσέγγιση. Ερευνητές από το Ινστιτούτο Καρκίνου Dana-Farber στις ΗΠΑ δημιούργησαν πρόσφατα εξατομικευμένα εμβόλια για εννέα άτομα με έναν τύπο καρκίνου των νεφρών. Μετά την χειρουργική αφαίρεση των όγκων τους, οι ασθενείς εμβολιάστηκαν ώστε να εξαλειφθούν τυχόν εναπομείναντα καρκινικά κύτταρα.
Σε έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2025, η ομάδα ανέφερε ότι και οι εννέα ασθενείς παρουσίασαν μια στοχευμένη αντικαρκινική ανοσοαπόκριση και παρέμειναν χωρίς καρκίνο χρόνια μετά την επέμβαση. Τα εξατομικευμένα εμβόλια έχουν επίσης δείξει πολλά υποσχόμενα αποτελέσματα για τη θεραπεία του μελανώματος.
Ωστόσο, απαιτούνται περισσότερες μελέτες για να υποστηρίξουν ορισμένες από τις μεθόδους που βρίσκονται υπό διερεύνηση.
«Έχουν υπάρξει πολλοί πολύ υποσχόμενοι στόχοι και νέοι παράγοντες που δεν προχώρησαν πέρα από τις κλινικές δοκιμές πρώιμης φάσης», προειδοποιεί η Σάντρα Ντεμαρία, στο Ιατρικό Κέντρο Weill Cornell.
Είναι πιθανό ένα υποσύνολο ασθενών να μην ανταποκριθεί σε κανένα είδος ανοσοθεραπείας, προσθέτει ο Ντιάζ. Οι καρκίνοι έχουν διαφορετικές «υπερδυνάμεις» που τους επιτρέπουν να αναπτύσσονται και να ευδοκιμούν, λέει, και το ανοσοποιητικό σύστημα είναι καλύτερος αντίπαλος για μερικούς από ό,τι για άλλους.
Αλλά για τους ασθενείς που ανταποκρίνονται, η ανοσοθεραπεία αποδεικνύεται ήδη σωτήρια και μεταμορφωτική. Η Σιδέρης, η ασθενής από τη Νέα Υόρκη που συμμετείχε στη δοκιμή του Ντιάζ, αισθάνεται σαν μέρος ενός λαμπρότερου μέλλοντος για την ογκολογία.
«Πάμε προς μια τόσο καλή κατεύθυνση», λέει. «Ένας από τους γιατρούς μου είπε ότι μέσα σε 10 χρόνια, η οποιασδήποτε μορφής χημειοθεραπεία και ακτινοβολία θα είναι σαν αφαίμαξη – τόσο ξεπερασμένη».
Πηγή: BBC
