Μέσα στο κρεοπωλείο όπου εργάζεται, κοντά στο ιστορικό κέντρο του Σάο Πάολο, ο Κλέιτον Ζακαριότο βλέπει καθημερινά τις συνέπειες της ακρίβειας. Η πελατεία έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια, καθώς οι τιμές των τροφίμων συνεχίζουν να πιέζουν τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς. Για τον 39χρονο εργαζόμενο, η οικονομική δυσκολία έχει μετατραπεί σε πολιτική απόφαση: ο Λούλα είναι ο μόνος υποψήφιος που δηλώνει ότι δεν πρόκειται να ψηφίσει στις εκλογές της 4ης Οκτωβρίου.
Ο Ζακαριότο αναγνωρίζει ότι ο αριστερός πρόεδρος «έκανε καλά πράγματα» κατά την πρώτη του θητεία, στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ωστόσο, η σημερινή οικονομική πραγματικότητα είναι αυτή που καθορίζει τη στάση του. Όπως συμβαίνει με εκατομμύρια Βραζιλιάνους, η ακρίβεια έχει γίνει βασικό κριτήριο αξιολόγησης της κυβέρνησης και ενδέχεται να αποτελέσει τον μεγαλύτερο αντίπαλο της επανεκλογής του Λούλα.
Η ακρίβεια ως βασικό πολιτικό ζήτημα
Ο 80χρονος πρόεδρος ζητά από τους ψηφοφόρους υπομονή και υποστηρίζει ότι η οικονομία είναι καλύτερη από όσο παρουσιάζεται στην προεκλογική συζήτηση. Η ανεργία βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα, οι ανισότητες έχουν περιοριστεί και ο πληθωρισμός δείχνει τους τελευταίους μήνες σημάδια αποκλιμάκωσης.
«Ξέρω ότι τα πράγματα δεν είναι ακόμη σπουδαία, αλλά εγγυώμαι ότι ο πληθωρισμός θα παραμείνει υπό έλεγχο», αναφέρει ο Λούλα σε πρόσφατο προεκλογικό σποτ, υπενθυμίζοντας ότι γνωρίζει από προσωπική εμπειρία τι σημαίνει να μην επαρκούν τα χρήματα για τις καθημερινές ανάγκες.
Παρά τις κυβερνητικές επισημάνσεις, όμως, η αντίληψη των πολιτών παραμένει διαφορετική. Για τα νοικοκυριά, η οικονομία δεν αξιολογείται μόνο μέσα από δείκτες ανάπτυξης, απασχόλησης ή δημοσιονομικής σταθερότητας. Κρίνεται κυρίως από το αν μπορούν να αγοράσουν τρόφιμα, να πληρώσουν τους λογαριασμούς τους, να εξυπηρετήσουν τα χρέη τους και να διατηρήσουν ένα στοιχειώδες επίπεδο διαβίωσης.
Εκλογική μάχη σε συνθήκες τεχνικής ισοπαλίας
Επί μήνες, οι δημοσκοπήσεις καταγράφουν τεχνική ισοπαλία μεταξύ των βασικών διεκδικητών της προεδρίας: του Λούλα και του γερουσιαστή Φλάβιο Μπολσονάρο, γιου του πρώην δεξιού προέδρου Ζαΐρ Μπολσονάρο. Ο τελευταίος αποκλείστηκε από την εκλογική αναμέτρηση, αφού καταδικάστηκε για απόπειρα πραξικοπήματος.
Τα ίδια ευρήματα δείχνουν ότι η οικονομία αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους ο Λούλα χάνει έδαφος. Σύμφωνα με δημοσκόπηση της Quaest, που δημοσιεύθηκε αυτόν τον μήνα, σχεδόν οι μισοί Βραζιλιάνοι θεωρούν ότι η οικονομική κατάσταση επιδεινώθηκε τον τελευταίο χρόνο. Μόλις το 19% εκτιμά ότι βελτιώθηκε.
Ο πολιτικός αναλυτής και συγγραφέας Τόμας Τράουμαν υποστηρίζει ότι υπάρχει σαφές χάσμα ανάμεσα στην εικόνα που παρουσιάζουν οι πολιτικοί και στην εμπειρία των πολιτών. «Πολλές σημαντικές προσωπικότητες λένε ότι πρόκειται για μια καλή κυβέρνηση. Το γεγονός, όμως, είναι ότι ο απλός κόσμος δεν συμφωνεί», σημειώνει.
Ο Τράουμαν συγκρίνει την κατάσταση στη Βραζιλία με την προσπάθεια του προέδρου των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν το 2024 να εξηγήσει γιατί τα θετικά μακροοικονομικά στοιχεία δεν αντανακλώνταν στο καταναλωτικό κλίμα. Παρότι οι δείκτες μπορεί να εμφανίζουν βελτίωση, οι πολίτες συχνά συνεχίζουν να αισθάνονται οικονομικά πιεσμένοι.
Η απόσταση ανάμεσα στους δείκτες και την καθημερινότητα
«Η κυβέρνηση έχει επιτεύγματα να επισημάνει, όμως οι ψηφοφόροι αναρωτιούνται πόσα από αυτά έφτασαν πραγματικά στα νοικοκυριά τους», δηλώνει ο Φελίπε Νούνες, ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Quaest.
Κατά τον ίδιο, οι ψηφοφόροι αξιολογούν την οικονομία με βάση την ικανότητά τους να πληρώνουν λογαριασμούς, να αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες και να πραγματοποιούν προσωπικούς στόχους. Με αυτή την έννοια, η ακρίβεια δεν είναι απλώς ένας οικονομικός δείκτης, αλλά μια καθημερινή εμπειρία που επηρεάζει άμεσα την πολιτική συμπεριφορά.
Ο πληθωρισμός των τροφίμων μπορεί να έχει επιβραδυνθεί, ενώ ορισμένες τιμές έχουν ακόμη και υποχωρήσει. Ωστόσο, τα χρόνια των συνεχών αυξήσεων εξακολουθούν να επιβαρύνουν τους οικογενειακούς προϋπολογισμούς. Οι τιμές παραμένουν πολύ υψηλότερες από τα επίπεδα πριν από την πανδημία, γεγονός που δυσκολεύει την επιστροφή στην προηγούμενη καταναλωτική κανονικότητα.
Παράλληλα, η εξυπηρέτηση του χρέους των νοικοκυριών, εξαιρουμένων των στεγαστικών δανείων, έφτασε τον Ιούνιο στο 26,6% του εισοδήματος, σύμφωνα με στοιχεία της κεντρικής τράπεζας. Η πίεση εντείνεται από το βασικό επιτόκιο της Βραζιλίας, το οποίο ανέρχεται στο 13,75% και παραμένει ένα από τα υψηλότερα στον κόσμο. Η κεντρική τράπεζα έχει αρχίσει να το μειώνει σταδιακά, παρακολουθώντας παράλληλα στενά την πορεία του πληθωρισμού.
Ο οικονομολόγος Μαρσέλο Νέρι, από το Fundacao Getulio Vargas, επισημαίνει ότι η εικόνα είναι σύνθετη. Οι δείκτες της αγοράς εργασίας, τα επίπεδα φτώχειας και η διεύρυνση της μεσαίας τάξης δείχνουν σημαντική πρόοδο. Όταν, όμως, συνυπολογίζονται ο σωρευτικός πληθωρισμός των τροφίμων και το κόστος των επιτοκίων, το συνολικό αποτέλεσμα μοιάζει περισσότερο με ισοπαλία.
Οι παρεμβάσεις της κυβέρνησης και η αντιπολιτευτική πρόταση
Σε μια προσπάθεια να αντιστρέψει το αρνητικό κλίμα, ο Λούλα παρουσίασε πρόσφατα μέτρα για την ενίσχυση του διαθέσιμου εισοδήματος. Μεταξύ άλλων, ανακοίνωσε αύξηση κατά 15% σε σημαντικό πρόγραμμα κοινωνικής πρόνοιας, η οποία πρόκειται να τεθεί σε ισχύ πριν από τον δεύτερο γύρο των εκλογών στα τέλη Οκτωβρίου.
Παράλληλα, υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα που απαγορεύει τα διαδικτυακά στοιχήματα από τις 6 Οκτωβρίου. Η κυβέρνηση ελπίζει ότι τα μέτρα θα προσφέρουν άμεση ανακούφιση σε ευάλωτες ομάδες και θα ενισχύσουν την εμπιστοσύνη των ψηφοφόρων. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, οι δημοσκοπήσεις δεν δείχνουν ουσιαστική μεταβολή του εκλογικού κλίματος.
Ο γερουσιαστής Μπολσονάρο επιχειρεί να αξιοποιήσει τη δυσαρέσκεια, εστιάζοντας στη μείωση του κόστους των τροφίμων μέσω φορολογικών περικοπών. Η προεκλογική του ατζέντα περιλαμβάνει επίσης καλύτερες συγκοινωνιακές συνδέσεις, επέκταση των αποθηκευτικών υποδομών για τα σιτηρά και αύξηση της εγχώριας παραγωγής λιπασμάτων.
Καθώς η προεκλογική μάχη κορυφώνεται, η ακρίβεια παραμένει το ζήτημα που μπορεί να κρίνει την έκβαση. Ο Λούλα μπορεί να επικαλείται την πτώση της ανεργίας, τη μείωση των ανισοτήτων και τη βελτίωση ορισμένων οικονομικών δεικτών. Οι ψηφοφόροι, όμως, θα αποφασίσουν με βάση την πραγματικότητα που αντιμετωπίζουν καθημερινά. Και όσο οι τιμές των τροφίμων, τα χρέη και τα επιτόκια εξακολουθούν να περιορίζουν το εισόδημά τους, η ακρίβεια θα παραμένει ο μεγαλύτερος αντίπαλος της επανεκλογής του Λούλα.
