Μπορεί η Μαγνησία να μην έχει ένα ηφαίστειο όπως το φανταζόμαστε κοιτάζοντας την Αίτνα ή τη Σαντορίνη, όμως η γεωλογική της ιστορία κρύβει ένα εντυπωσιακό και ελάχιστα γνωστό κεφάλαιο ηφαιστειακής δραστηριότητας.
Λίγα χιλιόμετρα από τον Βόλο, στις Μικροθήβες και στην ευρύτερη περιοχή, υπάρχουν ακόμη πετρώματα και παλιές ροές λάβας που μαρτυρούν όσα συνέβησαν στο μακρινό γεωλογικό παρελθόν. Ο Αναπληρωτής Καθηγητής Πετρογραφίας–Πετρογένεσης του Πανεπιστημίου Πατρών Πέτρος Κουτσοβίτης μίλησε στην ΕΡΤ Βόλου και στην εκπομπή του Γιάννη Ξυνόπουλου, εξηγώντας τι ακριβώς γνωρίζουμε σήμερα.
Όχι ένα ηφαίστειο όπως η Αίτνα
Ο Πέτρος Κουτσοβίτης γνωρίζει καλά την περιοχή, καθώς, όπως εξήγησε, η Μαγνησία είχε αποτελέσει αντικείμενο ενδιαφέροντος ήδη από την περίοδο της διδακτορικής του έρευνας. Διευκρίνισε μάλιστα από την αρχή, ότι δεν είναι ο μοναδικός επιστήμονας που έχει μελετήσει τη συγκεκριμένη περιοχή, καθώς και άλλοι γεωλόγοι έχουν πραγματοποιήσει στο παρελθόν έρευνες στη Μαγνησία. Το μεγάλο ερώτημα, ωστόσο, είναι ένα: υπήρχε ηφαίστειο στις Μικροθήβες; «Όχι με τη μορφή που το φανταζόμαστε, δηλαδή ένα βουνό όπως είναι η Αίτνα», απάντησε ο καθηγητής. Η πραγματικότητα είναι γεωλογικά διαφορετική και ίσως ακόμη πιο ενδιαφέρουσα.
«Ουσιαστικά μιλάμε για ένα ηφαιστειακό πεδίο», εξήγησε. Στην περιοχή υπήρχαν ρωγματώσεις του εδάφους μέσα από τις οποίες το μάγμα ανέβαινε προς την επιφάνεια και δημιουργούσε ροές λάβας. Η επιστημονική έρευνα επιβεβαιώνει ότι πλειστοκαινικές αλκαλικές βασαλτικές λάβες εμφανίζονται στις περιοχές Μικροθήβες και Πορφύριο, κοντά στον Βόλο. Πρόκειται για ηφαιστειακά πετρώματα που έχουν μελετηθεί εκτενώς ως προς τη σύσταση και τις ιδιότητές τους.
«Μπορούμε να μιλήσουμε για ηφαιστειακή δραστηριότητα»
Ο κ. Κουτσοβίτης ήταν ιδιαίτερα προσεκτικός στη διατύπωσή του όταν ρωτήθηκε εάν μπορούμε τελικά να πούμε ότι υπήρχαν ηφαίστεια στη Μαγνησία. «Μπορούμε να μιλήσουμε για ηφαιστειακή δραστηριότητα. Αυτό είναι σίγουρο», είπε. Όπως εξήγησε, τεκτονικές ρωγματώσεις επέτρεψαν στο μάγμα να κινηθεί προς την επιφάνεια. Η εικόνα εκείνης της εποχής δεν θα θύμιζε λοιπόν έναν μεγάλο ηφαιστειακό κώνο που εκρήγνυται, αλλά περισσότερο ένα πεδίο όπου η λάβα αναδυόταν μέσα από ανοίγματα και ρωγμές του εδάφους. Για να γίνει κατανοητός ο τρόπος με τον οποίο κινούνταν οι ροές, ο καθηγητής χρησιμοποίησε ένα γνώριμο παράδειγμα, τις εικόνες από τη Χαβάη, όπου η σχετικά ρευστή λάβα κυλά στην επιφάνεια. Παρόμοιες ηφαιστειακές εμφανίσεις, σημείωσε, συναντώνται σε διάφορα σημεία του Αιγαίου, ενώ στην ηπειρωτική Ελλάδα είναι πολύ πιο περιορισμένες και για τον λόγο αυτό παρουσιάζουν ξεχωριστό επιστημονικό ενδιαφέρον.
Πετρώματα δείχνουν τι συνέβη στο εσωτερικό της γης
Η σημασία των συγκεκριμένων πετρωμάτων δεν περιορίζεται στην εντυπωσιακή ιστορία της λάβας. Ο Πέτρος Κουτσοβίτης εξήγησε ότι πρόκειται για υλικά ιδιαίτερης επιστημονικής αξίας, μεταξύ άλλων επειδή εμφανίζουν σχετικά χαμηλό βαθμό αλλοίωσης. Αυτό επιτρέπει στους γεωλόγους να μελετούν τη σύστασή τους και να αντλούν πληροφορίες για τις διεργασίες που συνέβαιναν στο εσωτερικό της Γης όταν σχηματίστηκαν. Η δημοσιευμένη εργασία στην οποία συμμετείχε ο ίδιος περιγράφει βασαλτικά και τραχυανδεσιτικά πετρώματα της περιοχής και συνδέει τη δημιουργία τους με το εφελκυστικό γεωδυναμικό περιβάλλον πίσω από το ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου.
Από τη λάβα στην αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα
Το πλέον απρόσμενο ίσως στοιχείο της έρευνας αφορά τη σημερινή πιθανή χρησιμότητα αυτών των αρχαίων πετρωμάτων. Ο κ. Κουτσοβίτης αποκάλυψε ότι μαζί με άλλους επιστήμονες έχουν εξετάσει ερευνητικά κατά πόσο οι συγκεκριμένοι γεωλογικοί σχηματισμοί θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για ασφαλή αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα. Η λογική είναι ότι το CO₂ μπορεί, υπό κατάλληλες συνθήκες, να αντιδράσει με τα ορυκτά των βασαλτικών πετρωμάτων και να δεσμευτεί σε σταθερή ορυκτή μορφή μέσα στους πόρους τους. Δεν πρόκειται σήμερα για έργο αποθήκευσης CO₂ στη Μαγνησία. Ο ίδιος ήταν σαφής ότι μιλάμε για ερευνητική δυνατότητα, η οποία θα έπρεπε πρώτα να εξεταστεί εργαστηριακά και, μόνο εφόσον προέκυπταν οι κατάλληλες προϋποθέσεις, αργότερα σε μικρή πιλοτική εφαρμογή.
Η επιστημονική εργασία του 2019, με τίτλο Potential for Mineral Carbonation of CO₂ in Pleistocene Basaltic Rocks in Volos Region (Central Greece), καταλήγει ότι τα βασαλτικά πετρώματα Μικροθηβών και Πορφυρίου διαθέτουν χαρακτηριστικά που δικαιολογούν περαιτέρω διερεύνηση της δυνατότητας γεωλογικής δέσμευσης CO₂.
Η απάντηση στο ερώτημα: Υπήρχε ηφαίστειο;
Στο τέλος της συζήτησης ο Γιάννης Ξυνόπουλος ζήτησε από τον ίδιο τον επιστήμονα να προτείνει τον τίτλο που θα μπορούσε να συνοδεύει ένα άρθρο για την έρευνά του. Ο Πέτρος Κουτσοβίτης πρότεινε ουσιαστικά το ερώτημα, «αν πράγματι υπήρχε ηφαίστειο κοντά στον Βόλο». Και όταν του ζητήθηκε η απάντηση, ήταν συγκεκριμένος, «ναι, υπήρχε ηφαιστειακή δραστηριότητα».
Όχι λοιπόν ένα ενεργό ηφαίστειο που πρέπει σήμερα να φοβίζει τους κατοίκους. Αλλά ένα εντυπωσιακό αποτύπωμα του γεωλογικού παρελθόντος της Μαγνησίας, λίγα μόλις χιλιόμετρα από τον Βόλο, το οποίο εξακολουθεί εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα να δίνει πολύτιμες πληροφορίες στην επιστήμη.
