Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να βάλει φρένο στις ψηφιακές παγίδες που επηρεάζουν καθημερινά τους καταναλωτές, από το ατελείωτο scrolling και τις αυτόματες ανανεώσεις συνδρομών έως την κρυφή διαφήμιση των influencers. Με την πρόταση για τη νέα Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη (Digital Fairness Act – DFA), η ΕΕ θέλει να ενισχύσει την προστασία των χρηστών απέναντι σε ψηφιακές πρακτικές που τους ωθούν να περνούν περισσότερο χρόνο στο διαδίκτυο ή να ξοδεύουν περισσότερα χρήματα από όσα αρχικά σκόπευαν.
Η πρωτοβουλία αφορά ένα ευρύ φάσμα διαδικτυακών υπηρεσιών και επιχειρηματικών πρακτικών. Στο επίκεντρο βρίσκονται ο σχεδιασμός των εφαρμογών, η διαφάνεια στις τιμές, οι ψηφιακές συνδρομές, οι αγορές μέσα σε παιχνίδια και η στοχευμένη διαφήμιση, με ιδιαίτερη έμφαση στην προστασία των παιδιών και των ευάλωτων καταναλωτών.
Περιορισμοί στο ατελείωτο scrolling και τον εθιστικό σχεδιασμό
Μία από τις πιο άμεσα αντιληπτές αλλαγές θα αφορά τις λειτουργίες που χαρακτηρίζονται ως εθιστικού σχεδιασμού. Οι χρήστες θα πρέπει να μπορούν να απενεργοποιούν επιλογές όπως το ατελείωτο scrolling, η αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο και οι επίμονες προτροπές που ενθαρρύνουν τη συνεχή παραμονή σε μια πλατφόρμα.
Οι λειτουργίες αυτές δεν προβλέπεται να απαγορευτούν. Ωστόσο, η πρόταση επιδιώκει να δώσει στους χρήστες μεγαλύτερο έλεγχο, ώστε να μην είναι υποχρεωμένοι να αποδέχονται έναν σχεδιασμό που ενισχύει την αδιάκοπη χρήση. Η ίδια λογική θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης, όπως οι ψηφιακοί σύντροφοι (AI companions) και τα συνομιλιακά συστήματα ή chatbots, όταν αυτά σχεδιάζονται με τρόπο που ενθαρρύνει την υπερβολική ή παρατεταμένη αλληλεπίδραση.
Εκπρόσωποι οργανώσεων για τα ψηφιακά δικαιώματα, πάντως, θεωρούν ότι η δυνατότητα απενεργοποίησης δεν αρκεί από μόνη της. Όπως επισημαίνεται, πολλοί χρήστες μπορεί να μην γνωρίζουν ότι υπάρχει η σχετική ρύθμιση ή να δυσκολεύονται να την εντοπίσουν. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται μια αυστηρότερη προσέγγιση: οι συγκεκριμένες λειτουργίες να είναι αρχικά απενεργοποιημένες και να ενεργοποιούνται μόνο εφόσον το επιλέξει ο ίδιος ο χρήστης.
Τέλος στα «dark patterns» και τις παραπλανητικές πρακτικές
Η πρόταση προβλέπει επίσης την απαγόρευση των λεγόμενων «dark patterns». Πρόκειται για σχεδιαστικές ή εμπορικές τεχνικές που κατευθύνουν τον καταναλωτή προς μια επιλογή την οποία ενδεχομένως δεν θα έκανε αν είχε μπροστά του όλες τις πληροφορίες ή αν η διαδικασία ήταν ουδέτερα σχεδιασμένη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι ψευδείς ενδείξεις ότι ένα προϊόν εξαντλείται ή ότι απομένουν ελάχιστα τεμάχια. Τέτοιες πρακτικές δημιουργούν τεχνητή πίεση και ενθαρρύνουν τον χρήστη να πραγματοποιήσει άμεσα μια αγορά, φοβούμενος ότι θα χάσει την ευκαιρία. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται περίπλοκες διαδικασίες ακύρωσης, προεπιλεγμένες επιλογές, δυσδιάκριτες χρεώσεις και παραπλανητικά μηνύματα που κάνουν την αποδοχή μιας υπηρεσίας ευκολότερη από την απόρριψή της.
Ιδιαίτερη προστασία για τα παιδιά
Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στους ανηλίκους. Η Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη θα περιορίζει πρακτικές σε διαδικτυακά παιχνίδια που μπορούν να οδηγήσουν τα παιδιά σε υπερβολικές δαπάνες. Στο στόχαστρο βρίσκονται μηχανισμοί pay-to-win, δηλαδή πληρωμές που προσφέρουν πλεονέκτημα στον παίκτη, αλλά και pay-to-progress, όπου η πληρωμή επιταχύνει την πρόοδο μέσα στο παιχνίδι.
Παράλληλα, εξετάζονται χαρακτηριστικά που προσομοιάζουν σε τυχερά παιχνίδια και μπορούν να ενισχύσουν την παρορμητική συμπεριφορά. Περιορισμοί προβλέπονται ακόμη για αθέμιτες εξατομικευμένες διαφημίσεις και τιμές, όταν αυτές απευθύνονται σε παιδιά ή αξιοποιούν ευάλωτα χαρακτηριστικά των χρηστών.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι influencers. Το εμπορικό περιεχόμενο θα πρέπει να επισημαίνεται καθαρά ως διαφήμιση ή εμπορική συνεργασία. Επιπλέον, θα θεσπιστούν κανόνες ώστε να μην αξιοποιείται εμπορικά η εμπιστοσύνη που δείχνουν τα παιδιά σε δημιουργούς περιεχομένου.
Πιο διαφανείς συνδρομές και τιμές
Σημαντικές αλλαγές προβλέπονται και για τις ψηφιακές συνδρομές. Η ακύρωση μιας υπηρεσίας θα πρέπει να γίνεται εξίσου εύκολα με την εγγραφή, ενώ οι εταιρείες θα οφείλουν να ενημερώνουν εγκαίρως τον χρήστη πριν από τη λήξη μιας δωρεάν δοκιμαστικής περιόδου ή την αυτόματη ανανέωση μιας σύμβασης.
Για τη μετατροπή μιας δωρεάν δοκιμής σε πληρωμένη συνδρομή θα απαιτείται ενεργή συναίνεση του καταναλωτή. Με τον τρόπο αυτό, η Επιτροπή επιδιώκει να περιορίσει τις ανεπιθύμητες χρεώσεις και τις περιπτώσεις κατά τις οποίες ο χρήστης ξεχνά να ακυρώσει μια δοκιμαστική υπηρεσία.
Μεγαλύτερη διαφάνεια θα απαιτείται και στις τιμές, ιδιαίτερα στις αγορές με εικονικά νομίσματα μέσα σε εφαρμογές. Οι καταναλωτές θα πρέπει να μπορούν να αντιλαμβάνονται με σαφήνεια πόσο πραγματικά κοστίζει μια αγορά και να μην παραπλανώνται από σύνθετα συστήματα πόντων ή ψηφιακών μονάδων.
Αντίστοιχοι κανόνες προτείνονται για τη δυναμική τιμολόγηση εισιτηρίων σε πολιτιστικές και αθλητικές εκδηλώσεις. Στις διαδικτυακές «ουρές» θα πρέπει να εμφανίζεται τόσο η τρέχουσα τιμή όσο και η υψηλότερη δυνατή τιμή που ενδέχεται να κληθεί να πληρώσει ο καταναλωτής.
Πρόστιμα έως 6% του παγκόσμιου τζίρου
Μαζί με την Πράξη για την Ψηφιακή Δικαιοσύνη, η Επιτροπή πρότεινε την αναθεώρηση του Κανονισμού για τη Συνεργασία στην Προστασία των Καταναλωτών (CPC). Η αλλαγή θα επιτρέπει στην Επιτροπή να ερευνά απευθείας μεγάλες υποθέσεις με σημαντικές επιπτώσεις σε καταναλωτές πολλών χωρών της ΕΕ και να επιβάλλει πρόστιμα έως 6% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών μιας εταιρείας.
Παράλληλα, προβλέπεται ταχύτερος συντονισμός των εθνικών αρχών σε διασυνοριακές υποθέσεις. Εταιρείες που εδρεύουν εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης θα υποχρεούνται να διαθέτουν νομικό εκπρόσωπο εντός της ΕΕ, ώστε να συνεργάζονται με τις αρμόδιες αρχές και να ανταποκρίνονται σε ελέγχους ή καταγγελίες.
Η Επιτροπή εκτιμά ότι οι προτεινόμενες αλλαγές μπορούν να αποφέρουν συνολικό όφελος έως 13,7 δισ. ευρώ ετησίως στους Ευρωπαίους καταναλωτές, αν συνυπολογιστεί και ο χρόνος που χάνεται εξαιτίας αθέμιτων πρακτικών.
Παρά τα οφέλη, έχουν διατυπωθεί ανησυχίες για τον κίνδυνο δημιουργίας ενός ακόμη πιο σύνθετου κανονιστικού πλαισίου, καθώς η DFA θα προστεθεί σε ήδη εκτεταμένους κανόνες για τις ψηφιακές υπηρεσίες, την Τεχνητή Νοημοσύνη, τα προσωπικά δεδομένα και τις διαδικτυακές πλατφόρμες. Εκπρόσωποι της βιομηχανίας βιντεοπαιχνιδιών αμφισβητούν επίσης το εύρος ορισμένων περιορισμών στις αγορές εντός παιχνιδιών.
Οι νέοι κανόνες δεν έχουν ακόμη τεθεί σε ισχύ. Η πρόταση θα πρέπει να εξεταστεί και να εγκριθεί από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο, διαδικασία κατά την οποία το τελικό κείμενο μπορεί να τροποποιηθεί. Σε κάθε περίπτωση, η πρωτοβουλία σηματοδοτεί μια προσπάθεια της ΕΕ να περιορίσει τις ψηφιακές παγίδες και να διαμορφώσει ένα πιο δίκαιο και διαφανές διαδικτυακό περιβάλλον για όλους.
