Η ενίσχυση της Frontex, η δημιουργία ευρωπαϊκού πλαισίου για την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων στα εξωτερικά σύνορα και η ταχεία εφαρμογή των νέων κανόνων για τις επιστροφές βρίσκονται στην κορυφή των προτεραιοτήτων που θέτει η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, προς τους ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Στην επιστολή της, ενόψει της Συνόδου Κορυφής που πραγματοποιείται στις Βρυξέλλες, η πρόεδρος της Κομισιόν παρουσιάζει την κατάσταση στο μεταναστευτικό, καταγράφει την πρόοδο των τελευταίων ετών και ζητεί αποφασιστικότερη πολιτική δράση. Όπως επισημαίνει, οι παράτυπες διελεύσεις των εξωτερικών συνόρων βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2021, έχοντας μειωθεί κατά 55% την τελευταία διετία και κατά περισσότερο από το ένα τρίτο μόνο μέσα στο τρέχον έτος.
Παράλληλα, υποχωρούν οι αιτήσεις ασύλου και οι μη επιτρεπόμενες δευτερογενείς μετακινήσεις, ενώ οι επιστροφές παρουσιάζουν αυξητική τάση. «Η ικανότητα της Ευρώπης να διαχειρίζεται και να ελέγχει την παράτυπη μετανάστευση δεν ήταν ποτέ ισχυρότερη», σημειώνει χαρακτηριστικά η κ. φον ντερ Λάιεν.
Ωστόσο, η πρόεδρος της Επιτροπής αναγνωρίζει ότι οι εξελίξεις του καλοκαιριού στη Θέουτα ανέδειξαν πόσο γρήγορα οι αιφνίδιες και μαζικές αφίξεις μπορούν να ασκήσουν έντονη πίεση στα εξωτερικά σύνορα, με σοβαρό ανθρώπινο κόστος. Αντίστοιχες πιέσεις εξακολουθούν να καταγράφονται στη Μεσόγειο, αλλά και στα ανατολικά σύνορα της Ένωσης.
Πλήρης εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση
Πρώτη προτεραιότητα παραμένει η πλήρης εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο η πρόεδρος της Κομισιόν χαρακτηρίζει «πυξίδα» της ευρωπαϊκής πολιτικής. Ήδη εφαρμόζονται οι διαδικασίες διαλογής των προσώπων που φθάνουν παράτυπα, καθώς και οι συνοριακές διαδικασίες. Παράλληλα, προχωρά η υλοποίηση του νέου Eurodac και τίθενται σε λειτουργία τα μέτρα αλληλεγγύης του πρώτου κύκλου διαχείρισης της μετανάστευσης.
Εκκρεμεί, ωστόσο, η πλήρης εφαρμογή των κανόνων περί ευθύνης, ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά τις μεταφορές αιτούντων άσυλο προς το κράτος μέλος που θεωρείται υπεύθυνο για την εξέταση της αίτησής τους. Το ζήτημα αφορά άμεσα τα κράτη πρώτης εισόδου, τα οποία επωμίζονται δυσανάλογο βάρος στη διαχείριση των αφίξεων.
Για τον λόγο αυτό, η κ. φον ντερ Λάιεν ζητεί από τους Ευρωπαίους ηγέτες σαφή πολιτική δέσμευση ενόψει του δεύτερου κύκλου διαχείρισης της μετανάστευσης και της σχετικής αξιολόγησης από την Επιτροπή. Στόχος είναι η δίκαιη κατανομή των ευθυνών να προχωρήσει παράλληλα με την αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών.
Η επιστολή καλεί επίσης τις κυβερνήσεις να περιορίσουν τις δευτερογενείς μετακινήσεις, να άρουν τους ελέγχους στα εσωτερικά σύνορα όταν δεν συντρέχουν πλέον λόγοι διατήρησής τους και να αποφεύγουν μέτρα που μπορεί να δημιουργήσουν νέα κίνητρα για παράτυπη μετανάστευση.
Ενίσχυση του Frontex και νέα Δύναμη Ταχείας Αντίδρασης
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτίθεται να προτείνει την αναβάθμιση του Frontex σε «πραγματικά ευρωπαϊκή ικανότητα», με μεγαλύτερη επιχειρησιακή κλίμακα και κατάλληλα εργαλεία, ώστε να μπορεί να στηρίζει τα κράτη μέλη όπου και όποτε απαιτείται.
Η πρόταση θα περιλαμβάνει ουσιαστική ενίσχυση του μόνιμου σώματος, τη δημιουργία Ευρωπαϊκής Εφεδρείας Συνόρων και Επιστροφών, καθώς και τη σύσταση νέας Δύναμης Ταχείας Αντίδρασης. Η τελευταία θα έχει τη δυνατότητα άμεσης ανάπτυξης προσωπικού και μέσων σε περιόδους κρίσης ή ξαφνικής αύξησης των αφίξεων.
Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία Κέντρου Συντονισμού Επιστροφών, ακόμη και από τρίτες χώρες. Η Επιτροπή σχεδιάζει επίσης βελτιωμένο πλαίσιο ανταλλαγής πληροφοριών, ενισχυμένη επίγνωση της κατάστασης στα σύνορα και αξιοποίηση δεδομένων από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με σεβασμό στις αρμοδιότητες των κρατών μελών και στο ισχύον νομικό πλαίσιο.
Σε ό,τι αφορά το Σύστημα Εισόδου/Εξόδου, από την έναρξη λειτουργίας του έχουν καταγραφεί περισσότερες από 204 εκατομμύρια είσοδοι και έξοδοι, καθώς και πάνω από 69.000 αρνήσεις εισόδου. Από αυτές, περισσότερες από 1.750 αφορούσαν πρόσωπα που θεωρήθηκαν απειλή για την εσωτερική ασφάλεια.
Η επιστολή ανακοινώνει, ακόμη, πρόσθετη χρηματοδότηση ύψους 130 εκατομμυρίων ευρώ για την αντιμετώπιση απειλών από μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Με τη νέα αυτή χρηματοδότική ενίσχυση, οι διαθέσιμοι πόροι από τα κονδύλια Εσωτερικών Υποθέσεων για την επιτήρηση και την τεχνολογία κατά των drones ξεπερνούν τα 500 εκατομμύρια ευρώ.
Νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο έκτακτης ανάγκης
Μία από τις σημαντικότερες νέες πρωτοβουλίες είναι η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Πλαισίου Αντιμετώπισης Καταστάσεων Έκτακτης Ανάγκης. Η Κομισιόν θα εργαστεί για την ανάπτυξή του σε συνεργασία με τα κράτη μέλη, αξιοποιώντας την υφιστάμενη νομολογία και τις εμπειρίες από πρόσφατες κρίσεις.
Το πλαίσιο θα συνδέεται άμεσα με την αντιμετώπιση υβριδικών απειλών και την εργαλειοποίηση των μεταναστευτικών ροών. Η πρόεδρος της Επιτροπής διαμηνύει ότι κανένας κρατικός ή μη κρατικός παράγοντας δεν θα πρέπει να μπορεί να εκμεταλλευτεί τους ευρωπαϊκούς κανόνες ή τις αξίες της Ένωσης για να την αποσταθεροποιήσει.
Επιστροφές και κόμβοι σε τρίτες χώρες
Το συνολικό ποσοστό επιστροφών ανέρχεται σήμερα στο 32% και παρουσιάζει αύξηση, ενώ πάνω από το 60% των επιστροφών πραγματοποιούνται σε εθελοντική βάση. Παρά τη βελτίωση, η κ. φον ντερ Λάιεν θεωρεί το ποσοστό ανεπαρκές, καθώς παραμένει χαμηλό και εμφανίζει μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ των κρατών μελών.
Για τον λόγο αυτό ζητεί την ταχεία και αποτελεσματική εφαρμογή του νέου Κανονισμού για τις επιστροφές. Οι νέοι κανόνες επιταχύνουν τις διαδικασίες και θεσπίζουν κοινό πλαίσιο σε ολόκληρη την ΕΕ, ενώ παρέχουν και τη νομική βάση για τη δημιουργία κόμβων επιστροφής σε τρίτες χώρες.
Η πρόεδρος της Κομισιόν χαρακτηρίζει τους κόμβους αυτούς «καινοτόμο τρόπο» αντιμετώπισης της παράτυπης μετανάστευσης, υπογραμμίζοντας παράλληλα ότι κάθε σχετική πρωτοβουλία πρέπει να συμμορφώνεται με τα διεθνή πρότυπα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, καθώς και με το ενωσιακό και διεθνές δίκαιο. Παράλληλα, η Επιτροπή προετοιμάζει πρόταση για την ψηφιοποίηση των διαδικασιών επιστροφής.
Συνεργασία με Λιβύη, Τουρκία και χώρες της Βόρειας Αφρικής
Η Λιβύη παραμένει η κυριότερη χώρα αναχώρησης για παράτυπες διελεύσεις προς την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η Κομισιόν υπέγραψε πρόσφατα συμπληρωματική χρηματοδότηση ύψους 25 εκατομμυρίων ευρώ για την επέκταση δράσεων διαχείρισης συνόρων, έρευνας και διάσωσης, καθώς και καταπολέμησης της διακίνησης μεταναστών στις ανατολικές περιοχές της χώρας.
Η αναφορά στην ανατολική Λιβύη έχει ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα. Σύμφωνα με τον Frontex, οι διελεύσεις από την ανατολική Λιβύη προς την Κρήτη υπερτριπλασιάστηκαν το 2025, την ώρα που η συνολική κίνηση στην Ανατολική Μεσογειακή Διαδρομή μειώθηκε σχεδόν κατά 30%.
Για την Τουρκία, η συνεργασία με την ΕΕ χαρακτηρίζεται αποτελεσματική σε τομείς όπως η διαχείριση των συνόρων, η καταπολέμηση της διακίνησης και οι εθελοντικές επιστροφές. Παράλληλα, συνεχίζεται η υλοποίηση της πολυετούς χρηματοδοτικής δέσμης ύψους 1,3 δισ. ευρώ για την περίοδο 2025–2027, η οποία στηρίζει τη διαχείριση των ανατολικών και νοτιοανατολικών συνόρων της Τουρκίας, καθώς και τις εθελοντικές επιστροφές στη Συρία.
Με το Μαρόκο, η ΕΕ επιδιώκει τη διαμόρφωση μιας Στρατηγικής και Ολοκληρωμένης Εταιρικής Σχέσης, ενώ θα συνεχίσει να στηρίζει τις ισπανικές αρχές στις προσπάθειες επιστροφής όσων εισήλθαν και παραμένουν παράνομα στη Θέουτα.
Στην Αίγυπτο προχωρά η εκταμίευση χρηματοδοτικής δέσμης ύψους 200 εκατομμυρίων ευρώ, ενώ προετοιμάζεται και Γραφείο Νόμιμης Πύλης, κατά το πρότυπο αντίστοιχης πιλοτικής δομής στην Ινδία. Στην Τυνησία και την Αλγερία συνεχίζονται οι δράσεις εθελοντικών επιστροφών, ενώ η ΕΕ ενισχύει παράλληλα τις δυνατότητες έρευνας και διάσωσης.
Η επιστολή καταγράφει επίσης τη μείωση των αφίξεων στην Ατλαντική Διαδρομή, χάρη στη συνεργασία με τη Μαυριτανία και τη Σενεγάλη, καθώς και την πρόοδο προς συμφωνία επανεισδοχής με τη Νιγηρία. Για τη Μέση Ανατολή προβλέπονται χρηματοδοτήσεις για τον Λίβανο, τη Συρία και την Ιορδανία, με στόχο τη δημιουργία συνθηκών για ασφαλείς, αξιοπρεπείς και βιώσιμες επιστροφές.
Καταπολέμηση διακινητών και νόμιμη κινητικότητα
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ζητεί την ταχεία έγκριση νέου καθεστώτος κυρώσεων κατά των κυκλωμάτων διακίνησης μεταναστών. Το καθεστώς προβλέπει τη δέσμευση περιουσιακών στοιχείων και την επιβολή απαγορεύσεων ταξιδιού.
Παράλληλα, καλεί το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να υιοθετήσει τη θέση του επί της προτεινόμενης οδηγίας για τη διακίνηση μεταναστών, ώστε να επιτευχθεί συμφωνία με το Συμβούλιο το συντομότερο δυνατό. Ενισχυμένο ρόλο θα έχει και το Ευρωπαϊκό Κέντρο κατά της Διακίνησης Μεταναστών, στο πλαίσιο της αναθεωρημένης εντολής της Europol.
Στον τομέα της νόμιμης μετανάστευσης, η Επιτροπή προωθεί πρωτοβουλίες για τη δίκαιη κινητικότητα εργαζομένων, καθώς και για την ενίσχυση των δεξιοτήτων και των ευκαιριών απασχόλησης των νέων στη Μεσόγειο.
Οι επόμενες αποφάσεις της ΕΕ
Κλείνοντας την επιστολή της, η πρόεδρος της Κομισιόν υπογραμμίζει ότι η αποτελεσματική εφαρμογή των ευρωπαϊκών προτεραιοτήτων για το μεταναστευτικό απαιτεί επαρκείς και σταθερούς χρηματοδοτικούς πόρους. Το ζήτημα θα βρεθεί στο επίκεντρο και των διαπραγματεύσεων για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο.
Το μήνυμα προς τους Ευρωπαίους ηγέτες είναι σαφές: η μείωση των αφίξεων δεν αρκεί από μόνη της. Η ΕΕ χρειάζεται ισχυρότερα εξωτερικά σύνορα, ταχύτερες και πιο αποτελεσματικές επιστροφές, καλύτερο συντονισμό μεταξύ των κρατών μελών και σταθερές συνεργασίες με τις χώρες προέλευσης και διέλευσης. Η επιστολή φον ντερ Λάιεν για το μεταναστευτικό θέτει έτσι το πλαίσιο για τις επόμενες ευρωπαϊκές αποφάσεις, με βασικό ζητούμενο τη συνδυασμένη προστασία των συνόρων, τον σεβασμό των δικαιωμάτων και τη δίκαιη κατανομή των ευθυνών.
