Η γεωπολιτική κρίση στη Μέση Ανατολή προκαλεί νέο ισχυρό κραδασμό στις διεθνείς αγορές ενέργειας, με τις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου να καταγράφουν σημαντική άνοδο. Η ενεργειακή έλλειψη εντείνεται, τα αποθέματα περιορίζονται και οι αγορές προεξοφλούν έναν δύσκολο χειμώνα για την Ευρώπη, με αυξημένο κόστος για νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Μετά την άνοδο της τιμής του πετρελαίου Brent έως τα 108 δολάρια το βαρέλι, בעקבות της διακοπής λειτουργίας αγωγού που συνδέει την Ανατολή με τη Δύση, το βασικό ερώτημα είναι πόσο θα διαρκέσει η αναταραχή και αν οι κυβερνήσεις θα μπορέσουν να περιορίσουν τις επιπτώσεις. Οι αγορές εκτιμούν ότι η κρίση δεν θα είναι βραχύβια και ότι οι υψηλές τιμές θα διατηρηθούν τουλάχιστον μέχρι το τέλος της περιόδου θέρμανσης.
Ενέργεια: Οι τιμές του χειμώνα παίρνουν φωτιά
Η τιμή του φυσικού αερίου στον ευρωπαϊκό κόμβο TTF κινείται κοντά στα 80 ευρώ ανά μεγαβατώρα, παραμένοντας πάνω από τα 78 ευρώ μέχρι τον Δεκέμβριο. Για το πρώτο τρίμηνο του 2027, τα προθεσμιακά συμβόλαια διαμορφώνονται πάνω από τα 76 ευρώ, ενώ αποκλιμάκωση προς τα 55 ευρώ προβλέπεται μόνο για το δεύτερο τρίμηνο.
Οι τιμές αυτές απέχουν σημαντικά από τα περίπου 31 ευρώ ανά μεγαβατώρα πριν από την έναρξη του πολέμου στο Ιράν. Η αύξηση του κόστους φυσικού αερίου επηρεάζει άμεσα και τη χονδρεμπορική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας, η οποία αποτελεί τη βάση για τη διαμόρφωση των λογαριασμών ρεύματος.
Στα ευρωπαϊκά χρηματιστήρια ενέργειας, οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας κινούνται ήδη στην περιοχή των 140-200 ευρώ ανά μεγαβατώρα και αναμένεται να αυξηθούν περαιτέρω μέσα στον χειμώνα. Στη Γερμανία, τα προθεσμιακά συμβόλαια διαμορφώθηκαν στα 163 ευρώ για τον Οκτώβριο, στα 193 ευρώ για τον Νοέμβριο και στα 175 ευρώ για τον Δεκέμβριο. Αντίστοιχα, στην Ελλάδα, οι τιμές ανήλθαν σε 173 ευρώ για τον Οκτώβριο, 193 ευρώ για τον Νοέμβριο και 175 ευρώ για τον Δεκέμβριο.
Η εικόνα δεν είναι καλύτερη στην αγορά πετρελαίου. Η τιμή του Brent, από τα 72,48 δολάρια πριν από την έναρξη του πολέμου, κινείται πλέον σταθερά πάνω από τα 100 δολάρια και ξεπέρασε τα 104 δολάρια, σημειώνοντας άνοδο άνω του 44%. Την ίδια περίοδο, η διεθνής τιμή της βενζίνης αυξήθηκε περισσότερο από 82%, ενώ το ντίζελ κίνησης ενισχύθηκε πάνω από 107%. Οι αυξήσεις αυτές μεταφέρονται σταδιακά στην αντλία, επιβαρύνοντας το κόστος μετακίνησης και μεταφοράς προϊόντων.
Περιορισμένα αποθέματα και ευάλωτη αγορά LNG
Τα Στενά του Ορμούζ εξακολουθούν να θεωρούνται περιοχή υψηλού γεωπολιτικού κινδύνου. Το πλήγμα σε αγωγό της Σαουδικής Αραβίας ανέδειξε για ακόμη μία φορά τα όρια των εναλλακτικών διαδρομών και των αποθηκευτικών υποδομών. Παρότι μπορούν να προσφέρουν προσωρινή ευελιξία, δεν αρκούν για να εξουδετερώσουν τον κίνδυνο όταν οι ίδιες οι ενεργειακές υποδομές μετατρέπονται σε στόχους.
Παράλληλα, τα αποθέματα στον κόμβο Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα έχουν μειωθεί σημαντικά, ενώ τα στρατηγικά αποθέματα πετρελαίου των Ηνωμένων Πολιτειών βρίσκονται στο χαμηλότερο επίπεδο από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Την ίδια στιγμή, η επιστροφή της Κίνας στην παγκόσμια αγορά για την αγορά αργού αυξάνει τον ανταγωνισμό και ενισχύει τις πιέσεις στις τιμές.
Η σημερινή κρίση θεωρείται ιδιαίτερα σύνθετη, καθώς οι ελλείψεις δεν αφορούν μόνο το αργό πετρέλαιο. Οι πιέσεις εκδηλώνονται ταυτόχρονα στα διυλισμένα προϊόντα και στο φυσικό αέριο. Η παγκόσμια δυναμικότητα διύλισης υπολείπεται κατά περίπου 8,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως σε σχέση με τα επίπεδα πριν από την έναρξη του πολέμου.
Την ίδια στιγμή, η αγορά υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) παραμένει περιορισμένη και ευάλωτη. Η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή εντείνει τον ανταγωνισμό μεταξύ Ευρώπης και Ασίας για φορτία LNG, ακριβώς τη στιγμή που αυξάνονται οι ανάγκες θέρμανσης.
Η Ευρώπη χωρίς δημοσιονομικά περιθώρια
Η Ευρώπη καλείται να αντιμετωπίσει αυξημένο ενεργειακό κόστος, έχοντας ήδη επιβαρυνθεί με περίπου 90 δισ. ευρώ επιπλέον για εισαγωγές ενέργειας από την έναρξη της κρίσης. Ωστόσο, οι κυβερνήσεις δεν διαθέτουν πλέον τα δημοσιονομικά περιθώρια του 2022, όταν εφαρμόστηκαν εκτεταμένα προγράμματα οριζόντιων επιδοτήσεων.
Στις Βρυξέλλες προκρίνεται πλέον η λογική των στοχευμένων παρεμβάσεων, με έμφαση στα ευάλωτα νοικοκυριά και στις ενεργοβόρες επιχειρήσεις. Όσο όμως οι τιμές αυξάνονται, τόσο μεγαλώνει η πολιτική πίεση για πιο γενναία μέτρα στήριξης.
Το ζήτημα βρέθηκε στο επίκεντρο του Eurogroup, με χώρες όπως η Γερμανία, η Ιταλία και η Ισπανία να εξετάζουν τη φορολόγηση των υπερκερδών στις πωλήσεις καυσίμων. Η Γερμανία μελετά προσωρινή μείωση του ΦΠΑ στα καύσιμα από το 19% στο 7%, ενώ η Αυστρία ανακοίνωσε πακέτο ύψους 750 εκατ. ευρώ για την περίοδο 2027-2029, με στόχο τη στήριξη της ενεργοβόρου βιομηχανίας.
Χωρίς ένα κοινό ευρωπαϊκό σχέδιο, κάθε κυβέρνηση θα χρειαστεί να κινηθεί αυτόνομα, προστατεύοντας το εισόδημα των πολιτών και την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων. Η επιλογή αυτή, όμως, ενδέχεται να οδηγήσει σε νέα αύξηση των ελλειμμάτων και του δημόσιου χρέους.
Τα μέτρα που εξετάζει η Ελλάδα
Στην Ελλάδα, η πρώτη γραμμή άμυνας αφορά την έναρξη διάθεσης του πετρελαίου θέρμανσης στις 15 Οκτωβρίου. Η κυβέρνηση εξετάζει παρέμβαση με τη συμμετοχή των διυλιστηρίων, ώστε η τιμή εκκίνησης να διατηρηθεί κάτω από τα 1,75 ευρώ το λίτρο.
Η τιμή αυτή παραμένει, ωστόσο, πολύ υψηλότερη από τα 1,13 ευρώ το λίτρο της περυσινής πρεμιέρας. Για μια παραγγελία 1.000 λίτρων, η διαφορά μεταφράζεται σε επιπλέον επιβάρυνση περίπου 620 ευρώ για ένα νοικοκυριό. Χωρίς κρατική ή επιχειρηματική παρέμβαση, το πετρέλαιο θέρμανσης θα μπορούσε να ξεκινήσει κοντά στα 2 ευρώ το λίτρο.
Η δεύτερη παρέμβαση αφορά την οριζόντια αύξηση του επιδόματος θέρμανσης. Στο κυβερνητικό πακέτο περιλαμβάνονται επίσης η επαναφορά του πλαφόν στο περιθώριο κέρδους σε ολόκληρη την αλυσίδα διακίνησης καυσίμων και η παράταση της επιδότησης στο ντίζελ κίνησης για τον Οκτώβριο.
Παράλληλα, παραμένει στο τραπέζι η προσωρινή μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης, υπό την προϋπόθεση ότι θα εξασφαλιστεί η απαραίτητη ευρωπαϊκή έγκριση. Για τη βενζίνη δεν έχει ανακοινωθεί αντίστοιχη κρατική παρέμβαση, ενώ αναμένεται να φανεί αν τα διυλιστήρια θα παρατείνουν την επιδότηση των 10 λεπτών ανά λίτρο.
Η ενεργειακή κρίση διαμορφώνει ένα ιδιαίτερα δύσκολο σκηνικό για την Ευρώπη. Οι υψηλές τιμές πετρελαίου, φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας, σε συνδυασμό με τα μειωμένα δημοσιονομικά περιθώρια, περιορίζουν τις δυνατότητες στήριξης. Ο χειμώνας αναμένεται να δοκιμάσει τις αντοχές των νοικοκυριών, των επιχειρήσεων και των κυβερνήσεων, ενώ η πορεία των γεωπολιτικών εξελίξεων θα καθορίσει αν η κρίση θα περιοριστεί ή θα εξελιχθεί σε νέα παγκόσμια ενεργειακή αναταραχή.
