«Αντί να βλέπεις την ελευθερία, βλέπεις κάγκελα». Με αυτά τα λόγια περιγράφει ανήλικος κρατούμενος στις φυλακές Αυλώνα το πρώτο σοκ του εγκλεισμού, φωτίζοντας μια από τις πιο δύσκολες και σύνθετες κοινωνικές πραγματικότητες: την αυξανόμενη ανήλικη παραβατικότητα στην Ελλάδα.
Πίσω από τα κάγκελα βρίσκονται παιδιά που βρέθηκαν από πολύ μικρή ηλικία αντιμέτωπα με τον νόμο. Άλλα για υποθέσεις βίας, άλλα για ληστείες ή ναρκωτικά. Παιδιά που μεγάλωσαν μέσα σε περιβάλλοντα φτώχειας, εγκατάλειψης, ενδοοικογενειακής βίας ή εξαρτήσεων. Και μαζί τους επανέρχεται το διαρκές ερώτημα: η ανήλικη παραβατικότητα αντιμετωπίζεται με αυστηρότερες ποινές ή με προσπάθεια επανένταξης;
Σχεδόν 11.000 υποθέσεις ανήλικης παραβατικότητας το 2024
Τα στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ. καταγράφουν σημαντική αύξηση του φαινομένου τα τελευταία χρόνια. Μόνο το 2024 σημειώθηκαν σχεδόν 11.000 υποθέσεις ανήλικης παραβατικότητας, με περισσότερους από 14.000 ανήλικους δράστες.
Περιστατικά βίας μεταξύ ανηλίκων, ξυλοδαρμοί, ληστείες και επιθέσεις μέσα ή έξω από σχολεία εμφανίζονται πλέον σχεδόν καθημερινά στην επικαιρότητα. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν ειδικοί και επιμελητές ανηλίκων, πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν ιστορίες που δεν αποτυπώνονται στις στατιστικές.
«Εκεί καταλαβαίνεις ότι πας φυλακή»
Ένας ακόμη νεαρός κρατούμενος περιγράφει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ τη στιγμή που συνειδητοποίησε ότι θα οδηγηθεί στη φυλακή. «Το αντιλαμβάνεσαι τη στιγμή που σου το λέει ο ανακριτής. Εκεί καταλαβαίνεις ότι πας σε μια φυλακή. Μετά σκέφτεσαι μόνο πώς είναι μέσα».
Για ορισμένους, ο εγκλεισμός λειτούργησε αποτρεπτικά. «Πιστεύω η φυλακή με έχει κάνει άνθρωπο», λέει ένας νεαρός κρατούμενος, αναφερόμενος στην απεξάρτηση από τα ναρκωτικά.
Άλλοι όμως μιλούν κυρίως για την απώλεια της ελευθερίας και την απομόνωση. «Τα αρνητικά της φυλακής είναι ο εγκλεισμός. Ότι δεν μπορείς να δεις τους γονείς σου, να τους πάρεις μια αγκαλιά, να δεις την κοπέλα σου», περιγράφει άλλος ανήλικος κρατούμενος.
Οι ειδικοί μιλούν για «κοινωνικό πανικό»
Ο πρόεδρος των Επιμελητών Ανηλίκων, Γιάννης Πρανταλός, τονίζει ότι η δημόσια συζήτηση διεξάγεται πολλές φορές μέσα σε ένα κλίμα «κοινωνικού πανικού».
«Προφανώς τα περιστατικά έχουν μία τάση αύξησης. Αλλά αυτό που δεν μετράει κανείς είναι το τέλος αυτών των υποθέσεων», σημειώνει.
Όπως εξηγεί, οι συλλήψεις που ανακοινώνει η αστυνομία δεν σημαίνουν απαραίτητα και καταδίκες. «Η αστυνομία έχει καταγράψει ότι έχει κάνει συλλήψεις. Δεν ξέρουμε όμως το τέλος. Το τέλος είναι το δικαστήριο και η απονομή κάποιου μέτρου ή η αθώωση κάποιου παιδιού».
«Ένα τελευταίο προπύργιο του κράτους πρόνοιας»
Οι επιμελητές ανηλίκων περιγράφουν ένα σύστημα που λειτουργεί οριακά, με σοβαρές ελλείψεις προσωπικού και υποδομών.
«Βλέπουμε τις υπηρεσίες μας ως ένα τελευταίο προπύργιο του κράτους πρόνοιας», αναφέρει ο Γιάννης Πρανταλός, επισημαίνοντας ότι χωρίς ψυχιατρικές και κοινωνικές δομές στήριξης, τα αποτελέσματα παραμένουν περιορισμένα.
Το ΑΠΕ-ΜΠΕ συνάντησε τον ίδιο σε εσπερινό γυμνάσιο στον Άγιο Δημήτριο, όπου φοιτούν παιδιά με παραβατικό παρελθόν, σε μια προσπάθεια επανένταξης στο σχολικό περιβάλλον.
«Αν δεν είσαι δίπλα στο παιδί σου, ποιος θα είναι;»
Η Αγάπη, μαθήτρια του σχολείου, περιγράφει περιστατικά βίας που έχει δει να εκτυλίσσονται σε γειτονιές της Αθήνας. «Έχει τύχει να δω παιδιά να χτυπάνε άλλα παιδιά που δεν τους φταίνε σε τίποτα, απλά επειδή είναι πιο ήρεμα», λέει.
Η ίδια αποδίδει σημαντικό μέρος του προβλήματος στην έλλειψη οικογενειακής στήριξης. «Δεν υπάρχουν οι γονείς που το βλέπουν και κάνουν κάτι γι’ αυτό. Αν δεν μπορείς από το σπίτι να είσαι δίπλα στο παιδί σου, πώς θα καταφέρουν οι άλλοι να είναι;»
Οι ειδικοί υπογραμμίζουν ότι η φτώχεια, οι εξαρτήσεις, η σχολική αποτυχία, η ενδοοικογενειακή βία και η απουσία ψυχικής υποστήριξης συνδέονται άμεσα με την ανάπτυξη παραβατικών συμπεριφορών ήδη από μικρές ηλικίες.
«Να σε κάνει να το μετανιώσεις»
Λίγο πριν κλείσει η πόρτα του κελιού για τη νύχτα, ένας νεαρός κρατούμενος δίνει τη δική του οπτική για τον εγκλεισμό. «Κάθε βράδυ πριν κοιμηθείς και κάθε πρωί που ξυπνάς στο ίδιο κελί, μόνο αυτό σκέφτεσαι: αν δεν το είχα κάνει αυτό, τώρα θα ήμουν αλλού. Θα ήμουν έξω, ελεύθερος».
Και καταλήγει: «Οπότε αυτός είναι και ο σκοπός της φυλακής πιστεύω. Να σε κάνει να το μετανιώσεις». Το ερώτημα, ωστόσο, παραμένει ανοιχτό: αρκεί η μετάνοια για να αλλάξει πραγματικά η ζωή ενός παιδιού;
